کتابخانه ها و بحران استفاده از تکنولوژي
نوشته : سيد محسن رضوي اصل
استفاده از تکنولوژي هاي نوين يا به اصطلاح IT ( Information Technology ) يکي ازرايج ترين مباحث روز مي باشدکه همچون يک تب شديد تمامي محافل سياسي ،اجتماعي،فرهنگي و...رادربرگرفته است. روند توليد اطلاعات و برقراري ارتباطات به سرعت در حال تغيير است واستفاده از تکنولوژي هاي نوين رايانه اي درتمامي عرصه ها مي تواند منجربه افزايش سرعت و دقت درارائه خدمات وپردازش اطلاعات گردد وهمين مساله همه افراد را به وسوسه استفاده ازآن در حرفه خود مي اندازد .
مفهوم تکنولوژي اطلاعات :
تکنولوژي اطلاعات چيزي بجز مجموعه اي از سخت افزارها و نرم افزارهاي رايانه اي مي باشد ، به عبارت ديگر مفهوم صحيح و کامل تکنولوژي اطلاعات را مي توان با عنوان يک نظام فکري و فرهنگ جديد ياد کرد . بدون داشتن اين نظام فکري ، تکنولوژي اطلاعات نمي تواند به توسعه اي پايدار و در خور انتظار دست يابد و مسير پيشرفت روز افزون خود را طي نمايد . تکنولوژي اطلاعات از ترکيب نمودن فکرها و خلاقيت هاي نوين و سازنده تشکيل مي گردد و رايانه و تجهيزات جانبي آن تنها بستري براي به ظهور رسيدن اين تفکرات مي باشد . به عبارت ديگر تکنولوژي اطلاعات (IT) روشهاي توليد ، جمع آوري ، پردازش و اشاعه اطلاعات و نحوه صحيح به کار گيري آن در بستر فناوري هاي نوين و به شيوه هاي جديد مي باشد .
کتابخانه ها نيزکه به عنوان يک نهاد فرهنگي _ اجتماعي محل تقابل حجم بالاي انديشه هاي موجود دراجتماع مي باشند از اين جريان بي نصيب نبوده و بحث IT و استفاده ازتکنولوژي هاي رايانه اي در ارائه خدمات اين مراکز نيز نفوذ قابل توجهي داشته است . کتابخانه ها تاحد ممکن در جستجوي راهکارهاي مکانيزه نمودن فرايندهاي خدماتي خود مي باشند و به همين علت جزء اولين مراکزي بودند که فن آوري هاي رايانه اي را در ارائه خدمات خود به کار گرفتند . نقطه نظرات مثبت مسئولان کتابخانه ها ، کتابداران و اساتيد ودانشجويان اين رشته به اين مقوله درجهت پيشرفت روزافزون کتابخانه ها وسرعت ودقت فراوان وغيرقابل مقايسه خدمات رساني نسبت به گذشته افق تازه وروشني را فرا روي کتابداران وکتابخانه ها قرار داده است . اما نکته بسيارظريف وحساسي که عدم توجه به آ ن موجب وارد آمدن صدمات بسياري به کتابخانه ها وکتابدارن خواهد شد ،عدم توجه به تغييرات مورد نياز و زيربنايي درساختار سازماني وخدمات کتابخانه ها ، تهيه زير ساخت هاي لازم جهت پياده سازي طرح هاي مبتني بر تكنولوژي اطلاعات ، نوع نگرش کتابداران ، تغييرمنابع وسرفصل هاي درسي رشته کتابداري و آموزش صحيح کتابدارن شاغل درکتابخانه ها درخصوص نحوه صحيح استفاده از رايانه وسايرتجهيزات ومنابع نوين درخدمات رساني مي باشد . تامين امكانات مورد لزوم يك زير ساخت مناسب ، از اولين و ضروري ترين مراحل براي آغاز حركت در مسير عصر فناوري و ارتباطات مي باشد . بهره گيري از تكنولوژي اطلاعات يك فرايند پيچيده و بسيار دقيق مي باشد كه در برگيرينده عوامل فني و غير فني بسيار زياد و به هم پيوسته اي است كه بعضي مخصوص شرايط خاص كتابخانه ها و بعضي ديگر معلول كيفيت و كميت نفوذ فناوري اطلاعات در اجتماع و شرايط فرهنگي جامعه مي باشد . از موثرترين عوامل در برنامه ريزي زيرساختي موثر جهت سياست گذاري و نحوه استفاده از تكنولوژي اطلاعات مي توان به عوامل فني ، مديريتي ، نيروي انساني ، اقتصادي ، اجتماعي و فرهنگي و آموزشي اشاره كرد . عناصر زيرساختي تكنولوژي اطلاعات شامل آموزش سخت افزار و نرم افزار و ارتباطات راه دور و اطلاع رساني لازم در زمينه هاي مذكور مي باشد . استفاده از تكنولوژي اطلاعات ، بالاخص تامين بستر سخت افزاري لازم ، مستلزم صرف هزينه هاي بسيار بوده و ضروري است در برنامه ريزي هاي مربوطه بودجه لازم جهت اجراي پروژه ها از قبل تامين شود .
استفاده ابزاري از رايانه وتجهيزات جانبي آن , بدون شناخت و درک صحيح کتابداران وبالاخص مديران ومتوليان کتابخانه ها از اين فناوري , تنها موجب تحميل هزينه هاي گزاف وانجام دوباره کاري هاي مکرر خواهد گشت ومشکلات موجود درسر راه سرويس دهي هرچه بهترکتابداران را چندين برابر مي نمايد.
دراين ميان استفاده ازنرم افزارهاي ضعيف وغيرکارآمد و عدم مديريت صحيح ازطرف مديران ارشد کتابخانه ها مزيد بر علت گشته ومي تواند کتابخانه ها رابه چنان پرتگاهي سوق دهد که نجات ازآن مستلزم صرف وقت ، نيروي انساني وهزينه هاي بسيار زيادي خواهد بود. کتابداراني که دروس سنتي وبرمبناي اطلاعات دهه هاي گذشته را آموزش ديده اند وبا وجود تغيير ظاهري سرفصل هاي رشته کتابداري واطلاع رساني دردانشگاهها ، همچنان از وجود کارگاه هاي آموزشي استاندارد وبه روز و اساتيد آشنا به تکنولوژي جديد محروم اند ، پس ازفراغت ازتحصيل پا به عرصه فعاليت درکتابخانه هاي عمومي مي گذارند . کتابخانه هايي که خود در گذرسريع وشتابزده از شيوه هاي سنتي به اشکال مدرنيزه وجديد قرار گرفته و دراين راه به نوعي دوباره کاري وسردرگمي دچار گشته اند. به عبارتي ديگر با وجود استفاده ازتکنولوژي هاي جديد ، يکبار به شکل سنتي وگذشته خود و ديگربار بااستفاده از رايانه وابزارهاي جديد به خدمات رساني مي پردازند و اين موجب دردسرهاي بيشتر براي کتابداران گشته است. به عنوان مثال دريک کتابخانه عمومي ديده مي شود که درهنگام ثبت نام اعضا ، هم عضو را در دفترثبت و هم در رايانه ثبت مي کنند و ... . مواردي اينچنين موجب اتلاف وقت مراجعه کننده وصرف انرژي دوچندان از سوي کتابدار مي گردد .
علاوه برمشکلات ذکرشده ناکارآمدي نرم افزارهاي ارزان قيمت نسبت به موارد مشابه ، که خود موجب فريب مديران سازمان ها وکتابخانه ها مي گردد ، با ضعف هاي بسيار خود بالاخص پس از گسترش مجموعه منابع کتابخانه مي تواند مشکلات بسياري را به وجود آورد .
حال کافي است مديران سازمان ها و يا کتابخانه ها ازميان افراد غيرمتخصص وفاقد تجربه کافي در زمينه کتابخانه وکتابداري انتخاب شده باشند تا با اقدامات شتابزده ونظرات غيرکارشناسي خود مشکلات بيشتري را بر کتابخانه ها تحميل نمايند.
اکنون برمسئولان و متوليان کتابخانه ها ( اعم ازعمومي ، تخصصي ، دانشگاهي ...) لازم است درجهت تجهيزکتابخانه ها به تکنولوژي نوين وبهره گيري از رايانه وتجهيزات جانبي آن ، ابتدا به برنامه ريزي صحيح ونيازسنجي دراين زمينه بپردازند وپس ازمشورت با افراد متخصص وبررسي طرح هاي مشابه درکشورها وکتابخانه هاي ديگر، به طراحي برنامه اي مدون واصولي اقدام وپس از ايجاد بسترمناسب جهت اجراي طرح وآموزش مهارت هاي لازم به کتابداران , نسبت به تغيير شکل سنتي خدمت رساني کتابخانه ها به شيوه نوين ومدرنيزه همت گمارند.
کتابداران نيز بايد بيش از پيش خود را براي رقابت با ديگر مراکز و سازمان ها آماده سازند و در همين راستا ارتقاي مهارت ها و تغيير در شيوه هاي ارائه خدمات الزامي بوده و نيازمند بکارگيري و ابداع روشهاي نويني در فرايندهاي خدماتي خود مي باشند ، به گونه اي که شاهد دگرگوني و تحول هر چه بيشتر کتابخانه ها از شکل سنتي خود به اشکال پيشرفته و جديد کتابخانه اي و مراکز اطلاع رساني منطبق با نيازهاي روز جامعه باشيم .
منابع و مآخذ :
1. آنتوان ، فيليپ . انقلاب جهاني تکنولوژي . ترجمه وحيد وحيدي مطلق . کميته مطالعات سياست نانو تکنولوژي و انجمن علمي دانشجويي .
2. ديگان ، ماريلين ؛ تانر ، سيمون . آينده ديجيتالي کتابخانه ها: راهبردهايي براي عصر اطلاعات . ترجمه عباس گيلوري . تهران : دبيزش : چاپار ، 1382 .
3. داور پناه ، محمد رضا . موانع زير ساختي بهره گيري از فنآوري اطلاعات در كتابخانه هاي دانشگاهي ايران . فصلنامه كتابداري و اطلاع رساني . كتابخانه مركزي و مركزي اسناد آستان قدس رضوي ، جلد 5 ، شماره 2 ، تابستان 1381 .
4. سلطاني ، ايرج . نقش تکنولوژِي اطلاعات در توسعه منابع انساني . مجله تدبير . شماره 138 .
5. فرج پهلو ، عبدالحسين . مروري بر زيرساخت تکنولوژي اطلاعات در ايران . فصلنامه اطلاع رساني . دوره 10 ، شماره 4 ، بهار 1373 .
