فناوري اطلاعات و اشتغال
محققين: ابوالفضل حسين پور ، رامين ابراهيمي ، سيد حسين خاتمي نژاد
مقدمه
فناوري اطلاعات كاربردهاي فراواني در صنعت دارد كه از آن جمله مي توان به خود كارسازي بسياري از فرآيندهاي خدماتي و توليدي اشاره كرد . اين مسأله مستقيماً در تعداد و مشاغل مورد نياز صنعت تأثير گذاشته و به نوعي اشتغال زدايي به همراه داشته است . ذات صنعتي ماشيني كردن توليد است و اما فناوري اطلاعات ضمن ايجاد فرصت هاي بيشتر براي ماشيني كردن توليد ، ماشيني كردن خدمات را به همراه آورده است .
صنعت در بخش خصوصي به دنبال سود حداكثر است و اگر اين مسأله روزي از طريق استخدام كاركنان بيشتر ممكن بود به اين روش پايبند بود و اگر امروز با كاهش تعداد كارمندان و خريد و يا ايجاد تسهيلات امكان پذير باشد ، اين روش را بر مي گزيند . بنابراين بخش خصوصي در حوزه ي توليد و خدمات به ابزارها تكيه مي كند و نيروي انساني مورد نياز با شرايطي خاص را استخدام مي نمايد ، چرا كه امروزه تعريف نيروي انساني مورد نياز عوض شده است و اين به معني اشتغال زدايي است .
از سوي ديگر دولت ها و از آن جمله دولت جمهوري اسلامي ايران براي خود سياست هاي اشتغال زايي داشته و مي خواهند درصد بيكاري كشور را تا حد مشخصي پايين بياورند . براي مثال سياست كشور ما در سال هاي اخير ، پرداخت وام به واحد هاي توليدي و خدماتي از يك سو به تبعيت از اين سياست ها براي جذب نيروي انساني جديد و از سوي ديگر به تبعيت از تأثير فناوري اطلاعات براي اخراج نيروهاي موجود خود با چالشي بزرگ روبرو هستند . اين چالش در آينده اثر خود را بيشتر نشان خواهد داد .
واقعيت اين است كه اگر كشور به خود بيايد ، فناوري اطلاعات و ارتباطات در مجموع نه تنها اشتغال زدا نيست كه اشتغال زايي فراوان به همراه دارد . منتهي عصر جديد و جامعه دانايي محور ، مشاغل متناسب به خود را مي طلبد و دولت بايد سياستگذاري درستي در اين زمينه داشته باشد . فناوري اطلاعات هم اشتغال زا و هم اشتغال زداست .
در اين پروژه سعي شده است به سؤالاتي پيرامون اشتغال زايي يا اشتغال زدايي فناوري اطلاعات پاسخ داده شود كه اميدواريم مورد توجه علاقه مندان قرار گيرد .
1 - فناوري اطلاعات و اشتغال زايي
سخن گفتن از آثار فناوري اطلاعات بر مجموعه ي مشاغل ، امر دشوار است . چرا كه فناوري اطلاعات در عين اشتغال زايي ، اشتغال زدا هم بوده است . شواهد حاكي از آن است كه فناوري اطلاعات به عنوان يك كاتاليزور براي رشد اقتصادي و اشتغال زايي ، عمل مي كند . هنگامي كه فعاليت هاي روزمره مكانيزه و بهره وري افزايش مي يابد ، هزينه هاي توليد و تحويل كالا كاهش مي يابند . به عبارت ديگر ، قيمت تمام شده كالا براي خريدار كاهش يافته و به تبع آن ، تقاضا براي خريد افزايش مي يابد . همچنين فناوري اطلاعات موجب شده تا اطلاعات دقيق و روز آمد همواره در دسترس متقاضيان قرار گرفته و آنها را قادر به تصميم گيري يا تصميم سازي بهتر و به موقع كند . اين امر به سهم خود هزينه ها را كاهش داده ، سود را افزايش مي دهد و رشد اقتصادي را تسهيل مي سازد . اين يك واقعيت است كه در اثر ماشيني شدن فعاليت ها ، تقاضاي برخي از صنايع براي نيروي كار كاهش مي يابد . ولي از طرفي ، مشاغل جديدي وارد بازار كار مي گردند . از جمله ي اين مشاغل عبارتند از طراحي صفحات وب ، كارشناس نگهداري و مديريت پايگاه هاي تحت وب ، كارشناس سيستم هاي چند رسانه اي ، تكنسين ماهواره اي فرستندگي ، تكنسين سيستم هاي موقعيت ياب جهاني و متخصصين تجارت الكترونيكي . اين مشاغل نياز به دانش ، مهارت و توانمنديهايي دارند كه بعضاً در شرح مشاغل قبلي يا حتي كنوني برخي كشور ها وجود ندارد .
2- آثار فناوري اطلاعات بر پيشرفت ها و فرصت ها ي نوين شغلي
برخورداري از شغل مناسب يكي از اجزاي اصلي تشكيل دهنده حقوق شهروندي است كه اهميت آن از حضور در صحنه ي انتخابات كمتر نيست . روند تحولات جهاني مانند تغييرات چشمگير در وضعيت جمعيتي ، استقبال از مهاجرت ، ظهور فناوري هاي جديد و طرح ديدگاه هاي نوين در مديريت و سازمان افق هاي تازه اي را فراروي برنامه ريزان امور اشتغال قرار داده است . فناوري اطلاعات هم موجب توليد موقعيت هاي جديد شغلي و هم زمينه ساز تغييرات بنيادي در بسياري از مشاغل ديگر بوده است . جهاني شدن ، تسهيل در ارتباطات و تغييرات اقتصادي موجب پيدايش بازار كار تازه اي شده است كه نيروي كار آن نياز به مهارت و آموزش هاي جديد دارد .
تا سال 2010 ميلادي مشاغل كنوني به چالش طلبيده مي شوند و حرفه هاي ارزشمندي بوجود خواهد آمد . در سال هاي آينده اجزاي فناوري اطلاعات از هماهنگي بيشتري برخوردار مي شوند و اثرگذاري آن بر وضعيت اشتغال و ارتباط بين كشور هاي توسعه يافته و درحال توسعه خودنمايي خواهد كرد .
اگر بخواهيم آثار فناوري نوين اطلاعاتي را به نوعي در يك دسته بندي مشخص جاي دهيم مي توان آثار آن را از سه جنبه مورد توجه قرار داد .
تأثير بر سيستم هاي اطلاعاتي ( شيوه ي اطلاع رساني و نگهداري اطلاعات و داده ها )
تأثير بر قلمرو صنايع و تكنولوژي هاي ديگر ( شيوه ي توليد كالا و خدمت )
تأثير بر قلمرو زندگي خصوصي افراد ( شيوه ي زندگي )
3- فعاليت ها و صنايع داراي ارتباط مستقيم با فناوري اطلاعات
نوع فعاليت ها و روش هايي كه به واسطه ي فناوري نوين اطلاعات در توليد كالاها و خدمات به طور اعم و در توليد اطلاعات و اطلاع رساني و توليد تجهيزات و امكانات سخت و نرم افزاري آن به طور اخص پديد آمده ، مستلزم نگاهي دوباره و متناسب با شرايط جديد به نوع نيروهاي مورد نياز سازمان ها و شركت ها و به تعبيري تعريف مشاغل مورد نياز و شرايط تصدي آنهاست ، براي اين منظور ابتدا مي توان به يك نوع تقسيم بندي كلي در مورد انواع فعاليت هاي مرتبط با فناوري اطلاعات يا متأثر از آن دست زد و آنها را به دو گروه اصلي به صورت زير تقسيم كرد :
فعاليت هاي داراي ارتباط مستقيم با بستر فناوري اطلاعات ( نرم افزار ، سخت افزار و ارتباطات ) .
اين فعاليت ها را از اين پس با عنوان فعاليت هاي مرتبط با فناوري اطلاعات يا IT-BASED خواهيم ناميد و منظور ما آن دسته از فعاليت هايي است كه به نوعي مستقيماً درگير ايجاد فضاي نوين اطلاعاتي و ايجاد بستر لازم براي آن است . اين فعاليت ها اگر چه مستقيماً درگير با صنايع بستر ساز محيط جديد اطلاعاتي تلقي نمي شوند اما در هر حال زائيده اين فضا و بستر جديد و ناشي از ظهور موج نوين فناوري اطلاعات در شركت ها و سازمان هاي فعال در عرصه ي جامعه اند .
صنايع كامپيوتر و خدمات وابسته به آن در دنياي امروز بخش قابل ملاحظه اي از فناوري بالا يا مدرن HT را به خود اختصاص داده اند . طبق آمار موجود در HT خوداشتغالي بسيار رايج است و وجود شركت هاي كوچك امري عادي است . اگرچه متوسط كارگاه هاي داراي پنج كارگر ياكمتر در كل اقتصاد حدود 56 درصد است ، اما در IT پيش بيني مي شود كه اين رقم متجاوز از حدود 70 درصد باشد . اين امر حكايت از سطح مهارت لازم براي مشاغل موجود در اين صنعت دارد و برخواسته از چنين نيازي است . شركت هاي كوچك نياز به نيروهاي IT داراي تحصيلات و انعطاف پذيري بالا دارند . نيروهايي كه مداوم در حال يادگيري و به روز نگه داشتن سطح مهارت و معلومات خود هستند .
هسته ي اصلي مشاغل مرتبت با IT متخصصين و دانشمندان علوم كامپيوتر هستند . در ميان اين عده ، نقش مديران پايگاه هاي اطلاعاتي ، متخصصين پشتيباني از سيستم هاي مكانيزه مهندسين سخت افزار و نرم افزار و تحليل گران سيستم كاملاً برجسته است . با اين حال شاغلين در صنايع مرتبط يا IT-BASED شامل گروه هاي وسيع تري مي شود. اين افراد در فعاليت ها و صنايع مختلفي كه مهمترين موارد آن به شرح زير است شاغل اند :
- ساخت كامپيوتر و قطعات و تجهيزات جانبي و مواد و ملزومات مصرفي آن .
- توليد نرم افزارهاي بنيادي و نرم افزار هاي كاربردي عمومي ( بسته هاي نرم افزاري ) .
- توليد نرم افزار هاي كاربردي خاص ( براي استفاده كننده ي معين ) ، ارائه ي خدمات مشاوره در امور مكانيزاسيون سيستم هاي طراحي ، توليد و نگهداري سيستم هاي اطلاعاتي .
- بازرگاني و مبادله ( خريد و فروش ) انواع محصولات IT .
- طراحي و ايجاد انواع شبكه : سايت سازي ، طراحي شبكه ، نصب تجهيزات شبكه ، تعمير و نگهداري شبكه .
- ايجاد زير ساخت ها و تجهيزات مخابراتي : شامل مراكز سوئيچينگ ، مايكروويو ، ماهواره و ... .
- طراحي ، ساخت و توليد ماشين هاي خودكار صنعتي ، تعمير و نگهداري آن ها و تأمين نرم افزار لازم براي آن ها .
- صنعت اطلاع رساني : اطلاعات عمومي شهري ، راهنمايي هاي حقوقي و قانوني ، پست الكترونيك ، شبكه هاي كشور گستر .
4- فعاليت ها و صنايع داراي ارتباط غير مستقيم با IT
فعاليت هاي داراي ارتباط غير مستقيم يا باواسطه با فن آوري اطلاعات
اگر چه فعاليت هاي متنوعي مستقيماً با موضوع ساخت تجهيزات ، نرم افزار ، توليد و ارائه ي مستقيم اطلاعات و ساخت زيربناهاي مخابراتي براي سيستم ها در ارتباط است ، اما گستره ي وسيع تري از فعاليت ها وجود دارد كه به يمن اين بستر سازي وسيع و حضور فناوري پيشرو اطلاعاتي برخوردار از محيط تازه و فرصت هاي جديدي براي كار و فعاليت شده اند . همان طور كه پيش از اين گفته شد ، امروزه عملاً كمتر حوزه اي از فعاليت را مي توان يافت كه از اين موج جديد بي تأثير باقي مانده باشد ، اما از اين ميان مي توان به ذكر برخي از نمونه هاي مهم اشاره كرد :
طراحي ، ايجاد و نگهداري علمي REBMS .
طراحي ، ايجاد و نگهداري نرم افزار هاي آموزشي .
طراحي ، ايجاد و به روز رساني جزوات آموزشي و كتاب هاي الكترونيك .
طراحي ، ايجاد و نگهداري دانشگاه الكترونيك .
توسعه ي رشته هاي دانشگاهي و ايجاد رشته هاي مورد نياز در محيط فناوري جديد .
فيلم سازي به ويژه ، قلمرو جلوه هاي ويژه .
پويا نمايي سازي ( ساخت نقاشي متحرك ) .
توليد آگهي هاي بازرگاني به كمك كامپيوتر .
- فعاليت هاي مرتبط با ارائه ي خدمات عمومي
مراكز استفاده از خدمات اينترنت
مراكز و مشاع استفاده از سخت افزار و نرم افزار
تلويزيون و رسانه هاي كابلي
پاسخگويي الكترونيك به سؤالات مذهبي
فروشگاه هاي عرضه ي محصولات فرهنگي ديجيتال
* خدمات فرهنگي ، قابل تقسيم بندي در فعاليت هاي اطلاع رساني نيز هست .
با توجه به نوع فعاليت هاي داراي ارتباط مستقيم و غير مستقيم با فناوري اطلاعات مي توان نسبت به شناخت و
دسته بندي مشاغل مورد نياز در محيط فناوري جديد اقدام كرد .
5 - رده بندي مشاغل IT در دنياي كار آينده
زمينه ي فناوري اطلاعات دائماً توسط تكنولوژي هاي تازه در حال تغيير و تعريف مجدد است . در نتيجه مشاغل مرتبط با IT خودشان همچنين در معرض تغيير و تعريف مجدد زيادي هستند . مشاغل IT تا امروز معمولاً در ذيل مشاغل موجود و سنتي تر طبقه بندي مي شدند . به اين ترتيب مشاغل جديد IT هم الزاماً در زمره ي ساير مشاغل مرتبط در ساختار طبقه بندي موجود جاي مي گرفتند . اين موضوع وقتي شكل پيچيده تري به خود مي گيرد كه برخي مشاغل جديد IT از قبيل توليد كننده ي رسانه هاي تعاملي ممكن است در برگيرنده ي عناصري از دو يا چند گروه شغلي موجود در طبقه بندي موجود برنامه نويس كامپيوتر و طراح گرافيكي و هنرمندان نمودگر يا به جاي آن برنامه نويس كامپيوتر و تكنيسين هاي صوت و تصوير بردار باشد . همان طور كه برخي از زمينه هاي رقابتي تازه اصلاً در طبقه بندي موجود ديده نمي شوند . طبعاً وقتي مشاغل جديد در طبقه بندي موجود تعريف نشده باشند آمار درستي از آن ها نيز وجود نخواهد داشت . نتيجه اينكه دسته بندي هاي تازه اي لازم است .
در اغلب كشور ها ، امروزه كمبود نيروي ماهر IT كاملاً محسوس است . البته اين كمبود در مورد نيروهاي بسيار ماهر شديد تر است . مخصوصاً تقاضاي زيادي براي آن دسته از نيروها كه داراي دانش فني خيلي بالا و تجربه و مهارت مديريتي هستند وجود دارد . نيروهاي IT به محض آنكه داراي آموزش بالا مي شوند نسبت به كارشان حساس و داراي تعصب هاي خاصي نيز مي شوند . اين افراد معمولاً از وقت آزاد خود براي خودآموزي در مورد مهارت هاي جديد برنامه نويسي استفاده كرده و از مهارت هاي موجود خود براي تمرين در فعاليت هايي نظير ايجاد بازي هاي كامپيوتري يا وب سايت هاي شخصي استفاده مي كنند .
6- مشاغل تازه ايجاد شده در IT
سه دسته ي اصلي و عمده از مشاغل در دنياي نوين فناوري اطلاعات ، جديداً پديد آمده اند كه آن طور كه بايد و شايد نمي توان آن ها را در دسته بندي موجود جاي داد . اين سه دسته عبارتند از :
ب ) مشاغل مرتبط به پايگاه هاي اطلاعاتي و مهندسي نرم افزار
ج ) مشاغل مرتبط با سيستم ها
مشاغل مبتني بر وب ، مرتبط با وب جهان گستر يا WWW است . وب جهان گستر ، خود زير مجموعه اي از اينترنت است كه به كاربر امكان مي دهد مستنداتي را يافته و مشاهده كند كه در كامپيوتر هاي مرتبط با اينترنت ذخيره شده اند و اين كار با زبان هاي فوق مبتني بر ( Text Hyper ) و پروتكل هاي مربوطه انجام مي شود . سازمان ها همچنين مبادرت به ايجاد شبكه هاي سازمان گستر مخصوص به خودشان كرده اند كه از همان اصول استفاده كرده ، اما دايره ي كاربران را به كاربران درون سازماني محدود مي كنند . تخمين زده مي شود كه WWW در سال ، مشتمل بر دو ميليارد صفحه از اطلاعات بوده و اين تعداد تا انتهاي سال 2005 ، به سي و پنج ميليون صفحه رسيده است .
مديران كه به Web Master هم شناخته مي شوند ، كارشان برنامه ريزي ، سازماندهي و كنترل امور طراحي ، ايجاد و نگهداري سايت وب سازمان بر روي اينترنت است . اين افراد ممكن است به تنهايي مسؤول انجام همه جنبه هاي فني و ايجاد و توسعه ي محتواي وب سايت باشند يا اين كه مسؤوليت سرپرستي افرادي را داشته باشد كه اين وظايف را به انجام مي رسانند . مديران وب داراي پيش زمينه هاي كاري و مهارتي متفاوتي هستند كه مشتمل بر برنامه نويسي كامپيوتر ، بازاريابي ، نويسندگي و طراحي و گرافيك است . چون معمولاً تركيبي از تمامي اين مهارت ها براي مديران وب لازم است . اين شغل معمولاً به صورت يك شغل براي كارمند تازه كار ( Entry - Level ) محسوب نمي شود چنان كه بسياري از استخدام كنندگان ترجيح مي دهند كه فرد داوطلب ، حداقل دو سال تجربه مربوطه داشته باشد . استخدام كنندگان در حال حاضر مشكلاتي در ارتباط با دستيابي به مديران وب مناسب و مورد پذيرش خود دارند ، چون اين سمت مسلتلزم برخورداري از مهارت هاي فني و مديريتي هم زمان است .
تكنيسين وب ، كارش تنظيم و آماده نگهداري سايت وب اينترنتي و انجام امور فني مرتبط با سخت افزار و نرم افزار سرور شبكه است . تكنيسين هاي وب به مراقبت از نحوه ي ارتباط با شبكه و بهينه سازي و عملكرد آن مي پردازند . آن ها همچنين پشتيباني لازم براي سيستم هاي پست الكترونيك ( e-mail ) فراهم آورده و به كاربران در جهت انتقال محتواي مورد نظرشان به وب سايت كمك مي كنند . درست مثل مدير وب ، تكنيسين وب هم ممكن است داراي پيش زمينه هاي تجربي و مهارتي متنوعي باشد . حداقل انتظار و توقع استخدام كنندگان اين افراد ، آگاهي و تجربه ي داوطلب در زمينه ي فناوري وب است . بسياري از مؤسسات ترجيح مي دهند كه فرد داراي تحصيلات رسمي و برخورداري از مدرك علمي از مؤسسات آموزش فني باشد . از آنجا كه تكنيسين هاي وب درگير با موضوع كمك به سايرين در زمينه ي استفاده از اينترنت هستند بايد داراي مهارت و توانايي عالي در زمينه ي توضيح جنبه هاي فني پيچيده ي اينترنت به زبان ساده و همه فهم باشند . همچنان كه وب سايت ها به مرور از نظر فني پيچيده تر مي شوند و از پايگاه هاي داده اي بيشتر و فناوري چندرسانه اي متنوع تري بهره مي برند تكنيسين هاي وب نيز بايد وسعت بيشتري به مهارت هاي خود در فائق آمدن بر اين فناوري ها ببخشند . از برخي تكنيسين هاي وب خواسته مي شود كه به صورت 24 ساعته براي اطمينان از اينكه وب سايت ها بدون وقفه و دائماً در حال سرويس به كاربران هستند ، مشغول به كار باشند .
طراح وب به ايجاد ، توسعه و نگهداري وب سايت ها مي پردازد . اين افراد به صاحب كاران خود مشورت هايي در زمينه ي چگونگي ايجاد و تبيعت و محتواي وب سايت و طراحي آن با توجه به ويژگي هاي مورد نظر صاحب كار مي دهند .
بسياري از طراحان وب ، داراي تحصيلات رسمي بالاتر از ديپلم هستند و استخدام كنندگان ترجيح مي دهند كه داوطلبان اين شغل داراي مدارك تحصيلي در زمينه هايي چون هنر هاي زيبا ، طراحي گرافيك ، يا ارتباطات باشند . از آنجا كه طراحي وب مرتبط با طراحي گرافيك است درست مثل تكنيسين هاي وب ، طراح وب هم بايد بتواند جنبه هاي تكنيكي و گرافيكي وب ، را به زبان ساده و قابل فهم براي ديگران توضيح دهد . طراحان وب با استفاده از مهارت هاي عالي ارتباطي خود هم در امر كشف خواسته هاي صاحب كاران خود و هم تبديل اين خواسته ها به يك وب سايت دلخواه .كار آمد موفق مي شوند .
ب ) مشاغل مهندسي نرم افزار و پايگاه هاي اطلاعاتي
پايگاه هاي اطلاعاتي ، به كاربران امكان مي دهد كه نسبت به ذخيره سازي ، مرتب كردن و استخراج اطلاعات به صورت الكترونيك اقدام كنند . پايگاه هاي اطلاعاتي همچنين امكان به اشتراك گذاردن اطلاعات از طريق كامپيوتر هاي مرتبط با هم از طريق شبكه يا به قلمرو وسيع تري از مخاطبان از طريق اينترنت را فراهم مي آورد . مشاغل مرتبط با پايگاه هاي اطلاعاتي درگير در امور طراحي ، ايجاد و توسعه و نگهداري پايگاه هاي اطلاعاتي است . تعبير نرم افزار معمولاً به برنامه اي اطلاق مي شود كه سخت افزار را كنترل مي كند . دو نوع اصلي نرم افزار عبارتند از نرم افزار هاي كاربردي كه به كاربران امكان مي دهد تا وظايف معيني را مثل واژه پردازي انجام دهند . طراح پايگاه داده ها اداره كننده امور اين پايگاه ها كارشان ايجاد و انجام عمليات روي سيستم هاي اداره ي امو ر پايگاه هاي اطلاعاتي و ايجاد و استقرار سياست ها و استانداردهاي مديريت داده ها است . اداره كنندگان پايگاه هاي اطلاعاتي كه به DBA ها نيز موسومند مسؤول اداره ي جنبه هاي تكنيكي تري از پايگاه هاي داده و طاحي و احداث پايگاه هاي اطلاعاتي هستند كه خواسته هاي صاحب كار را محقق مي سازند . اداره كنندگان امور داده ها بيش از هر چيز درگير در امر ايجاد سياست ها و استاندارد هايي در حول و حوش موضوع چگونگي دسترسي كاربران به پايگاه هاي اطلاعاتي و بهره برداري از آنها و طراحي راهنماي اطلاعات ، در داخل اين پايگاه هاي اطلاعاتي مشغول به فعاليت هستند .
مديران داده ها و پايگاه هاي اطلاعاتي بايد داراي مدرك ليسانس در علوم كامپيوتر و حداقل سه سال سابقه در برنامه نويسي كامپيوتر يا مديريت داده ها و يا پايگاه هاي اطلاعاتي باشند . برخي از استخدام كنندگان لازم مي دانند يا ترجيح مي دهند كه داوطلبان اين شغل داراي مدرك خاصي از طرف فروشندگان محصولات باشند . علاوه بر مهارت هاي قوي در امر برنامه نويسي كامپيوتر و دانش و تجربه ي وسيع در ارتباط با نرم افزار هاي اداره ي پايگاه هاي اطلاعاتي ، اداره كنندگان داده ها و پايگاه هاي اطلاعاتي بايد داراي مهارت هاي ارتباطي قوي در جهت آموزش نحوه ي كار با پايگاه هاي اطلاعاتي طراحي شده توسط خودشان به كاربران غير فني باشند . ازآن زمان كه فناوري اينترنت امكان قرار دادن پايگاه هاي اطلاعاتي روي شبكه ي جهاني وب را بوجود آورده است ، نحوه ي دسترسي به اين پايگاه ها و حفظ امنيت آن ها روز به روز از اهميت بيشتري براي شاغلين در اين مشاغل برخوردار شود .
1) مهندس نرم افزار و آرشيتكت فني
كار مهندسين نرم افزار ، برنامه ريزي ، طراحي و اصلاح و تعديل نرم افزار هاي كاربردي ، محيط هاي فني ، انباره هاي اطلاعاتي ، سيستم هاي عامل و نرم افزار هاي ارتباط از راه دور است . اين ها به جمع آوري نيازهاي كاربران و طراحي يا تعديل نرم افزار هاي كامپيوتري يا ارتباطي براي تناسب بيشتر با مشخصات و ويژگي هاي خاص مورد نظر كاربران مي پردازند . بسياري از شاغلين در اين شغل ، افرادي خويش فرما بوده و يا براي شركت هاي خدمات مشاوره كار مي كنند . برخورداري از مدرك ليسانس در علوم كامپيوتر ، مهندسي كامپيوتر يا رياضيات معمولاً براي تصدي اين شغل مورد نياز است . از آنجا كه اين شغل يك شغل براي تازه واردين يا اصطلاحاً شغل اوليه در بدو ورود به سازمان نيست ، داشتن تجربياتي در امر برنامه نويسي يا تحليل سيستم ها مورد نياز است . چون مهندسين نرم افزار و آرشيتكت هاي فني همچنين بايد قادر به انجام تحقيق و قيمت گذاري موارد انتخابي كارفرمايان خود باشند ، برخي از استخدام كنندگان ترجيح مي دهند كه اين قبيل افراد ، دوره ها و دروس مرتبط با حوزه ي اداره ي امور بنگاه ها نظير حسابداري و مديريت را علاوه بر دروس فني براي تصدي اين مشاغل گذرانده باشند .
2) توليد كننده ي رسانه ي تعاملي
اين افراد ، دست اندركار ايجاد و برنامه ريزي نرم افزار هايي هستند كه موجب ايجاد و دستكاري در تصاوير ، پويا نمايي ، اصوات و جلوه هاي ويژه ي ديجيتالي مورد استفاده در نرم افزار هاي آموزشي ، بازي هاي كامپيوتري ، فيلم و ويدئو ، نرم افزار هاي كاربردي اينترنتي و ساير رسانه هاي تعاملي مي شود . اين دسته بندي جامع شامل برنامه نويسان صوتي و تصويري اعم از برنامه نويس يا ( Coode Writer ) و غلط گير برنامه تا آن ها كه قادر به استفاده از هوش مصنوعي ( AI ) براي تقويت و توان افزايي برنامه ها هستند ، مي شود . با چنين قلمرو وسيعي از فعاليت ها جاي تعجبي ندارد كه الزامات تحصيلي نيز در يك دامنه ي وسيع قرار مي گيرد : از گذراندن يك دوره ي دو ساله در برنامه نويسي رسانه ي تعاملي تا مدرك دكترا در علوم كامپيوتر . بسياري از كاركنان شاغل در اين زمينه همچنين داراي قابليت هاي هنري بوده و ممكن است داراي زمينه هاي تحصيلي در زمينه ي هنرهاي زيبا مثل موسيقي يا هنر هاي بصري باشند .
قابليت هاي رياضي مخصوصاً در زمينه ي رياضيات و محاسبات بردار ها كه امكان كار با اشياء دو و سه بعدي را فراهم مي آورد براي پيشرفت در اين شغل حياتي است . شركت هاي توليد كننده ي نرم افزار هاي بازي يا آموزشي د زمره ي اولين استخدام كنندگان افراد توليد كننده ي رسانه هاي تعاملي هستند . اما با توسعه و رشد صنعت فيلم سازي ، در اغلب كشور ها تعداد بسيار زيادي از توليد كنندگان رسانه هاي تعاملي براي ايجاد جلوه هاي ويژه براي فيلم ها مورد نياز خواهند بود .
ج ) مشاغل مرتبط با نرم افزار هاي بنيادي ( سيستمي )
شبكه هاي سيستمي ، مجموعه اي از كامپيوتر ها و وسايل ( از قبيل چاپگر و مودم ) متصل به يكديگر از طريق يك ارتباط فيزيكي مي باشند . شبكه به كاربران امكان مي دهد تا داده ها و نرم افزارهاي كاربردي را در يك كامپيوتر مركزي ( سرور ) ذخيره شده اند ، به اشتراك بگذارند . وقتي همه ي كاربران در يك ساختمان يا دفتر مستقر باشند سيستم را شبكه ي محلي ( LAN ) مي نامند . در صورتيكه از لحاظ جغرافيايي ، كاربران در نقاط مختلفي پراكنده باشند اتصال آن ها به يك سرور از طريق شبكه ي گسترده ي ( WAN ) خواهد بود . كاركنان عمليات سيستمي كارشان تنظيم و نگهداري سيستم و كمك به كساني است كه به شبكه متصل اند .
كار اين افراد برنامه ريزي ، ايجاد بهينه سازي ظرفيت و عملكرد شبكه ي سيستم اطلاعات و ارتباطات آن است . ايشان به مستند سازي نياز هاي كاربران براي سيستم پرداخته و مسؤول خريد اجزاي سيستمي و تنظيم فني سيستم هستند . آن ها به رفع مشكلات ، نگهداري و ارتقاء سيستم عامل كامپيوتر يا سيستم ارتباط از راه دور آن مي پردازند . اين متخصصين ، مسؤول تدوين سياست ها و رويه ي لازم براي چگونگي دسترسي به شبكه و استفاده از آن بوده و اغلب مسؤوليت سرپرستي اپراتورهاي كامپيوتر و شبكه در سطوح پايين تر را هم بر عهده دارند . اگرچه برخي شاغلين در اين زمينه فقط يك ديپلم دبيرستان دارند ، اما اكثر كارفرمايان ترجيح مي دهند كه داوطلب اين شغل داراي مدرك كارشناسي در علوم كامپيوتر با سابقه ي كار در برنامه نويسي كامپيوتر يا تحليل نياز كاربران و طراحي و استقرار سيستمي كه بتواند اين نياز ها را تأمين كند ، برخوردار باشند . متخصصين عمليات سيستمي مي توانند در داخل يك سازمان يا براي يك شركت خدمات مشاوره ي كامپيوتر يا ارتباطات راه دور مشغول به كار شوند .
2) اپراطور كامپيوتر و شبكه
اپراطور كامپيوتر و شبكه ، مسؤول و عهده دار امر راهبري تجهيزات كامپيوتري ، توليد انواع گزارشات چاپي ، و مراقبت از عمليات سيستم كامپيوتري و شبكه است . اين افراد به نصب ، نگهداري رفع مشكل سيستم هاي عامل ، تجهيزات ارتباط از راه دور و سخت افزار كامپيوتري مشغول اند . ايشان به مراقبت از عملكرد سيستم كامپيوتري پرداخته و پشتيباني لازم را در جهت حل مسائل و مشكلات فني كاربران شبكه فراهم مي آورند . طيفي از انواع مختلف سوابق تحصيلي در كاركنان اين شغل ديده مي شود از ديپلمه ي دبيرستان با سوابق مربوط تا ليسانس علوم كامپيوتر . اكثر كارفرمايان ترجيح مي دهند كه داوطلب اين شغل حداقل داراي مدرك تحصيلي پيش دانشگاهي يا گواهي آموزشگاه هاي فني و حرفه اي در ارتباط با شبكه هاي كامپيوتري و پشتيباني از آن باشد . خلاقيت در حل مسأله و توانايي برقراري ارتباط و انتقال جنبه هاي فني كامپيوتر به كاربران غير فني ، مهارت هاي مهمي براي شاغلين اين شغل به حساب مي آيد . كاركنان بايد همچنين از خود مهارت هاي خوب در زمينه ي ارائه ي خدمت به مشتري را نشان دهند .
3) تحليلگر كاربر و پشتيباني فني
كار اين فرد ، كمك به تنظيم تجهيزات كامپيوتري و انجام عمليات پايه روي اين تجهيزات است . اين افراد ممكن است در داخل يك سازمان مشغول به كار بوده يا مسؤول اداره يك مركز دريافت پيام هاي مشترياني كه سخت افزار يا نرم افزارهاي شركت استخدام آنها را خريده اند ، شوند . ايشان با دريافت پيام و سؤال مشتريان كه دچار مشكلي در ارتباط با كامپيوتر هايشان شده اند به پاسخگويي مستقيم اين در خواست ها و سؤال ها پردخته يا مشتري را به متخصصي كه مي تواند مشكل او را حل كند ارجاع مي دهند . سابقه تحصيلي مورد نياز براي تصدي اين شغل ، دامنه اي از فارغ التحصيلي دبيرستان تا مدرك در بر مي گيرد . بسياري از كارفرمايان داوطلبان را مجبور به گذراندن پاره اي از دروس يا دوره هاي فني نموده و ترجيح مي دهند ، داوطلبين داراي گواهي يا مدركي در زمينه پشتيباني كامپيوتر داشته باشند . اين شغل مي تواند يك سكوي پرش براي ساير مشاغل مثل تحليلگر سيستم هاي كامپيوتري يا متخصص عمليات باشد . مهارت هاي ارتباطي در امر پشتيباني از كاربر و ارائه پشتيباني فني بسيار مهم است زيرا ايشان بايد نسبت به توضيح جنبه هاي فني سيستم به زبان غير فني و همه فهم براي كاربراني كه احتمالاً از كار با كامپيوتر هايشان سرخورده شده اند ، بپردازند . در سازمان هاي كوچك تر از شاغلين اين شغل ممكن است خواسته شود كه در ساير ظرفيت هاي موجود در خود ، مثل دادن مشورت و توصيه در امر خريد تجهيزات كامپيوتري يا برنامه نويسي براي يك وب سايت به كار بپردازند .
كار اين افراد ، مستند سازي و اجراي طرح هاي آزمايش سيستم در جهت ارزيابي عملكرد نرم افزارهاي كاربردي و سيستم هاي اطلاعاتي و ارتباط از راه دور است . آزمايش كننده سيستم ، همچنين به بررسي نياز هاي كاربران نهايي و انجام توصيه هايي در اين رابطه در زمان طراحي و ايجاد سيستم ها مي پردازد .
اين افراد ممكن است در شركت هاي توليد كننده سخت افزار ، مشغول به كار شده يا به كا در داخل يك سازمان معين در جهت تقويت عملكرد سيستم سازمان بپردازند . معمولاً مدرك ليسانس علوم كامپيوتر يا مهندسي يا رياضي براي تصدي شغل ضرورت دارد . برخي از كارفرمايان ، حتي داشتن مدرك پيش دانشگاهي يا گواهي گذراندن دوره هايي در زمينه مهندسي برق يا مطالعات كامپيوتر يا داشتن تجربيات مفيد در ارتباط با سيستم ها يا محصولي كه كارگر بايد مسئوليت آزمايش آن را عهده دار شود را هم در بدو استخدام قبول دارند .
علاوه بر آگاهي سيستم يا محصول در حد تخصصي ، فرد تست كننده سيستم بايد تجربياتي هم در ارتباط به روش هاي تضمين كيفيت و آگاهي هايي نيز در امر طراحي و ساختار اطلاعات داشته باشد . براي آنكه خريداران محصولات ، همواره احساس راحتي بيشتري در كار با فناوري رايانه ها داشته باشند ، در مورد آزمايش افراد متصدي آزمايش سيستم تأكيد خاصي بر آگاهي وي از روش ها و فنون تضمين كيفيت و چگونگي اطمينان از قابل استفاده بودن سيستم ها و محصولات كامپيوتري نهاده مي شود . به اين ترتيب مطمئناً آينده ي بهتري در انتظار شاغلين اين شغل خواهد بود .
7- بررسي اشتغال زايي فناوري اطلاعات
قبل از آنكه به اين سؤال پاسخ دهيم كه آيا فناوري اطلاعات اشتغال زاست يا اشتغال زدا ؟ چند مثال را بررسي مي كنيم تا بفهميم آيا اصولاً خود فناوري اشتغال زاست يا خير ؟
مثال 1 : قبل از اختراع چرخ خياطي ، صنعت پوشاك شامل كارگاه هاي محدودي بود كه كارگران در آن به صورت دستي به توليد پوشاك مشغول بودند . با وجود مهارت اين افراد ، كيفيت پوشاك در سطح متوسط به پايين و مدل ها و انتخاب هاي لباس محدود و هزينه ي توليد بسيار زياد بود . اختراع چرخ خياطي توسط تيمونيه در سال 1830 ميلادي كه خود يكي ازتوليدكنندگان لباس در كشور فرانسه بود ، باعث كاهش قيمت لباس ها و افزايش كيفيت آن ها گرديد و درنتيجه باعث ركود ابتدايي بازار توليد كنندگان دستي گرديد . چرخ خياطي ظاهراً عده اي را بيكار كرده بود . آن ها براي مقابله با اين عامل مؤثر به كارگاه تيمونيه حمله كردند ، چرخ را از بين بردند و به قصد كشتن به تعقيب او پرداختند ، غافل از اينكه ساخت مجدد چرخ خياطي و تجهيز اكثر كارگاه هاي دوزندگي به آن و درنتيجه ، كاهش فاحش قيمت لباس و افزايش كيفيت و تنوع آن ، به تدريج تقاضاي مردم براي پوشيدن لباس هاي ارزان قيمت و داشتن لباس هاي مختلف را بالا برد و در صنعت پوشاك تحولي بزرگ ايجاد كرد .
مثال 2 : قبل از اختراع ماشين چاپ توسط گوتنبرگ در قرن 15 ميلادي ، چاپ كتب به صورت نسخه برداري و دستي انجام مي شد و جدا از غلط هاي بسياري كه در متن بوجود مي آمد ، نسخه برداري يك كتاب به دليل پيچيدگي هاي متن و ميزان دقت نسخه بردار ، ممكن بود هفته ها به طول بيانجامد . قيمت كتاب نسخه برداري شده در واقع برابر دستمزد نسخه بردار در زماني طولاني به علاوه حق مؤلف و همچنين هزينه ي كاغذ و جوهر بود . با اختراع ماشين چاپ و گسترش آن ، به تدريج هزينه ها كاهش يافت و قيمت كتاب ارزان شد و امكان نشر و گسترش اطلاعات و دانش فراهم گرديد . اين مسأله به تدريج تقاضا براي خريد و مطالعه ي كتاب هاي ارزان قيمت و بدون غلط ناشي از نسخه برداري را بالا برد و در نتيجه ي آن عرضه ي كتاب و شغل نويسندگي نيز گسترش چشمگيري يافت . حتي در كنار آن مواردي مثل انتشار اخبار و اطلاعات و در قالب روزنامه و ... بوجود آمد كه در گذشته هويت و جايگاه چنداني نداشت . اين اختراع از يك نظر مشاغلي در حوزه ي چاپ ، تهيه ي مواد اوليه ، كاغذ ، فيلم و ... ، توزيع كتاب و كتابداري را ايجاد كرد و از سوي ديگر به مشاغل توليد محتوا و كتاب ، مانند نويسندگي، خبرنگاري ، گزارشگري ، تحليلگري و ... رونق بخشيد .
مثال 3 : وقتي تراكتوري به يك روستا وارد مي شود ، ظاهراً تعدادي از كشاورزان بيكار مي شوند ، اما در واقع با استفاده از اين وسيله ، روستائيان با صرف انرژي كمتر محصول بيشتري را برداشت مي كنند . تنها مشكل ، بيكار شدن تعدادي از كشاورزان است . در يك نگاه كلي ، با فرض بيكار شدن اين افراد ، استفاده از تراكتور باعث مي شود بهره وري اقتصادي روستا افزايش يابد . در مقابل مردم مي توانند با گذراندن دوره هاي لازم ، در مشاغلي چون خدمات تعمير و نگهداري و فروش تراكتور ، آموزش ، طبابت ، مشاوره و ... مشاركت كنند . اين شغل هاي جديد مانند رانندگي تراكتور از سخت كمتري نسبت به بيل زدن برخوردار است و باعث افزايش بهره وري اقتصادي شده و سطح رفاه جامعه را بالاتر مي برد .
براي اينكه مثال هاي فوق را مدل كنيم ، از سه نمودار ( نمودار الف - 7 ) براي نمايش سطح رفاه ، نيروي شاغل و سختي كار استفاده مي كنيم . اين نمودار ها پارامترهاي مذكور را در سه حالت اشتغال بدون فناوري ، تأثير فناوري در اشتغال و جامعه با مشاغل جديد نشان مي دهند . اگر قبل از فناوري ، افرادي در شغلي با متوسط سختي كار مشخصي مشغول بوده و از متوسط سطح رفاه اجتماعي مشخصي برخوردار باشند ، پيدايش فناوري از يك سو ضمن ارتقاء بهره وري اقتصادي جامعه و كاهش سختي كارها ، باعث بيكاري عده اي مي شود . در اين شرايط كه عده اي بكار شده اند ، البته سطح رفاه نسبت به قبل افزايش يافته و متوسط سختي كارها كاهش مي يابد . ( يك چالش بزرگ د راينجا ، عدم مديريت و هدايت صحيح دولت هاست كه در نتيجه ي فقدان آن شكاف فقير و غني ، و فاصله ي برخورداري از اطلاعات و محروم از آن و به عبارتي فاصله ي ديجيتال افزايش مي يابد ) .
پس از توسعه و بكارگيري فناوري ، فرصت هاي كار در مشاغل جديد به وقوع مي آيد كه هم ارزش افزوده ي زياد دارند و هم سختي آن ها كم است و هم سطح رفاه اجتماعي را بالاتر مي برند . البته پيوستن افراد به اين مشاغل ، آموزش لازم و مهارت هاي جديدي را طلب مي كند . براي مثال پس از اختراع ماشين چاپ به علت ارزان شدن قيمت كتاب ، ظرفيت تقاضا براي كتاب افزايش يافت و همين موضوع ، افراد زيادي را به سمت شغل پژوهش و نويسندگي سوق داد . يا درمثال روستاي مذكور افرادي كه بيكار شده اند و يا فرزندانشان ، پس از گذر از شرايطي به آموزش ، طبابت ، قضاوت و تجارت و ... به عنوان مشاغل جديد روي مي آورند كه خود اين مشاغل نيز سطح رفاه اجتماعي را در روستا بالاتر مي برد . اين تحليل نوع نگاه حاصل از با هم ديدن و برآيند سنجيدن امور است و البته تحليل هايي كه بر اساس GDP كشور ها نيز انجام مي گيرد ، بر اين اساس است . حال بايد ببينيد كه فناوري اطلاعات و ارتباطات چه مشاغلي را ايجاد مي كند و چه مشاغلي را از بين مي برد ؟
نمودار ( الف - 7 ) نمايش اثر فناوري بر سطح رفاه ، نيروي شاغل و سختي كار
شكل ( الف - 7 ) - با توسعه ي فناوري ظاهراً برخي مشاغل از بين مي روند ، سطح رفاه جامعه ارتقا مي يابد و متوسط سختي كار كاهش پيدا مي كند . در حاليكه پس از فناوري ، فرصت هاي شغلي جديدي ايجاد مي شود كه دراثر آن نيز ارتقاي سطح رفاه اجتماعي و كاهش متوسط سختي كار مي باشد .
- صادقي مهدي ، نوري توپكانلو زهرا ، تجارت جهاني الكترونيك و فناوري اطلاعات ، انتشارات سخن گستر ، چاپ اول ، پاييز 1385 .
- رجب بيگي ، م ، فناوري اطلاعات و تهديد ها و فرصت هاي شغلي ، همايش نقش فناوري اطلاعات در اشتغال ، بهمن 1380 .
- اكرمي فر س.ع ، تحولات تكنولوژي و ماهيت مشاغل در عصر اطلاعات و ارتباطات ، همايش نقش فناوري اطلاعات در اشتغال
منبع :http://www.iau-neyshabur.ac.ir/it/eshteghal.html
هسته بحث مديريت دانش در كتابداري و اطلاع رساني بر اين باور است كه چون سازمان دانش، قلمرو محكم كتابداران بوده است، آنان نه تنها بايد درگير آن شوند، بلكه بايد فعالانه رهبر و پيشرو بهكارگيري آن باشند 
