اجداد کتابخانه ها

اجداد کتابخانه

تاریخچه کتاب وکتاب خوانی در دوران باستان

 

کتابخانه سومریان :

 

 از خرابه های شهرهای باستانی سومریان چنین می آید که سومریان در حدود 2700 سال پیش از میلاد کتابخانه های شخصی ، مذهبی و دولتی بر پا کرده بودند ، مشهوراست که کتابخانه " تلو" مجموعه ای متجاوز از 30000 لوحه گلین داشته است ، تمدن سومریان از 3500 سال پیش از میلاد پا گرفت و در عهد طلایی " اور" شکوفا شد.

مورخان سومری ثبت تاریخ جاری و بازسازی داستان گذشته شان را آغاز کردند.کهن ترین نظام نگارش شناخته شده "خط میخی" است و اعتبار سومریها به سبب ابداع این خط و خدمت بزرگ آنها به بشریت است. برای نوشتن از قلم فلزی وتیزی (به شکل میخ) استفاده می کردند و بر موادری چون گل نرم ، عاج یا چوب می نوشتند. برای این منظور کاتبانی تربیت شده وجود داشتند و پس از نوشتن، گل نرم را می پختند تا سخت شود قطعات گل پخته به صورت لوحه ، نخستین کتابهایی است که تا کنون کشف کرده اند . چون لوحه هایی ابزار ثبت اطلاعات تجاری ، آثار مذهبی شامل دعاها ، مناسک ، علائم جادویی، افسانه های مقدس و حکایات و روایات قومی و ملی بودند.

می بینیم که برای این لوحه ادبیات ، اندیشه های اجتماعی ، سیاسی و فلسفی خود را حفظ کرده اندو درمیان مواد حفاری شده از خرابه های شهر های باستانی سومری لوحه هایی وجود دارد که قطعات ادبی هزار سال کهن تر از ایلیاد در آن نقش بسته است.

سومریان کهن ترین ادبیات شناخته شده انسان را تدوین کردند از تمامی متونی که بر گل یا مواد مناسب نگاشته است و تا کنون به دست آمده در می یابیم که 95 درصد این متون به امر بازرگانی ، اداری و حقوقی ارتباط دارند.

فرهنگ سومری برای مدتی بیش از 1500 سال از نیمه هزاره چهارم تا آغاز هزاره دوم پیش از میلاد بر سرزمین " رافدین" سیطره داشت. درازای این تاریخ نویسندگان سومری توانستند شمار بسیاری از متون را در موضوعات مختلف و در نسخه های متعدد به نگارش در آوردند. برخی از افسانه های رایج مانند داستان" دلاور ناکام گیلگمشن " در نسخ های فراوان و روایت های گوناگون به جا مانده است.

سومریان این گل نوشته ها را در معابد یا کاخ های سلطنتی یا مدارس حفظ می کردند. در حقیقت سومریان نخستین کسانی بودند که این دستاوردها را به این هدف روشن یعنی حفظ آن برای نسل های آینده ثبت کردند . به عبارت دیگر سومریان کسانی بودند که به کتاب نقشی اختصاص دادند که تا به امروز با آن در ارتباط است. بدین معنا که دستاوردهای فرهنگی و فناوری انسان را پاس دارد و پاسخگوی اهداف قانونی و آموزشی و دیگر نیازهای روزانه او باشد. 

کتابخانه بابلیان :

بابلیان نوشتن خط میخی و همه دانش های ریاضی و ستاره شناسی و غیره را از سومریان آموختند . کتابخانه هایی در معابد و قصرها وجود داشتند و یکی از مهم ترین و بهترین نمونه های آنها کتابخانه "بورسیپا" بود که یکی از شاخص ترین کتابخانه های عصر باستان بود. از مهم ترین آثار باقیمانده از تمدن بابلیان می توان قانون حمورابی را نام برد.

کتابخانه آشوریان :

پادشاهی آشوریان همزمان با فرمانروایی بابلیان بود . مشهور است که کتابداری به منزله یک پیشه به آن دوران باز می گردد.آشور بانیپال که از سال 626 تا 668 پیش از میلاد می زیست ، نخستین مفسر کار کتابداری در نظر گرفته می شود وی در شهر نینوا کتابخانه ای بزرگ تأسیس کرد و کاتبانی را به کتابخانه بورسیپا گسیل داشت تا لوحه های گلی را استنساخ و نوشته های موجود در آنجا را به کتابخانه نینوا منتقل کنند .

"آشور بانیپال" ر اباید به حق، کتابدار پادشاه باستانی تاریخ تمدن نامید. درتاریخ کتابخانه برای نخستین بار در کتابخانه نینوا به فهرست برمی خوریم. لوحه ها با نظمی منطقی بر حسب موضوع یا نوع، مرتب شده و هر یک نشانه شناسایی داشت و سیاهه محتوی هر اتاقک یا حجره که بر سر در آن کنده کاری شده بود در فهرست نیز مندرج بود. کتابخانه آشور بانیپال در نینوا تصویر کم و بیش کاملی از رشد و پیشرفت نگارش و شکل و شیوه نگهداری میراث انسانی درفرهنگ سومری ، بابلی و آشوری را طی ادوار آغاز تاریخ در اختیار می گذارد .

"گیتز" در همین ارتباط اظهار می دارد که اگر سهم سومریان در تمدن بشر اختراع خط و نگارش و سهم بابلیان قانون بود، عطیه آشوریان به آیندگان کتابخانه سازماندهی شده به شمار می رود . پس از مرگ آشور بانیپال کتابخانه به حیات خود ادامه داد تا این که در سال 612 پیش از میلاد (میدی کیازاس) نینوا را تخریب کرد و پس از آن شهرتجدید بنا نشد . به همین دلیل باستان شناسان توانستند باقیمانده کتابخانه آشوریان را به همان شکلی که سربازان میدی ترک کرده بودند کشف کنند.

اگر سهم سومریان در تمدن بشر اختراع خط و نگارش و سهم بابلیان قانون بود، عطیه آشوریان به آیندگان کتابخانه سازماندهی شده به شمار می رود

کتابخانه مصریان :

تمدن باستان مصریان همزمان با تمدن های سومریان و بابلیان و آشوریان شکوفا شد اما کار مصریان از نظر شکل کتاب و مواد نوشتنی با آنها تفاوت بسیار داشت . ماده نوشتنی آن برگ" پاپیروس" بود . از قلم مو مانندی به منزله ابزار نگارش استفاده می شد و شکل کتاب آنها طومار پاپیروس نام داشت و نگارش آنها به خط تصویری (هیروگلیف) انجام می گرفت .

مصریان خود کتاب را چنان بزرگ می داشتند که گویی آن را می پرستیدند. برای مثال در یکی از متون دیدگاه ژرفی را پیرامون ارزش در سخن نگارش یافته، می خوانیم :

1.  "انسان می میرد و جنازه او به خاک تبدیل می شود و همه روزگاران او چهره در نقاب خاک می کشند و این کتاب است که یاد او را از زبانی به زبان دیگر انتقال می دهد.نگارش سود مندتر از یک خانه ساخته شده با یک صومعه در غرب یا ازیک قلعه شکست ناپذیر یا یک بت در یک معبد است."

طومار های پاپیروس معمولا در کوزه دهان گشاد (خم) گلی یا استوانه های فلزی دارای نشانه های شناسایی نگهداری می شد. قدیمی ترین کتاب مصری و مشهورترین کتاب عالم به نام "پاپیروس پرس" که قبل از سال 2880 پیش از میلاد به نگارش در آمد ، اکنون در کتابخانه ملی پاریس نگهداری می شود.

در پرتو آب و هوای بسیار مناسب مصر، بسیاری از طومارهای پاپیروس به ویژه در گورستان ها و بقایای معابد و حتی درخانه های شخصی محفوظ مانده است. کتاب نگارش یافته به ورق پاپیروس در مصر شکل طومار داشت.

به نظر می رسد تنها نوشته هایی که به تعداد فراوان در مصر استنساخ می شد و به معرض فروش می آمد مرده نامه ها بود.مرده نامه عبارت بوده است از مجموعه هایی با متون مختلف که به سحر و جادو مربوط می شد و از آنها انتظار می رفته است که آسایش مدفون را در گور تأمین نماید.

زیباترین نمونه های این مرده نامه ها به نقاشی های رنگارنگی زینت یافته بود که مناظری از زندگی انسان مدفون شده را در گور نشان می داد .بسیاری اوقات گفته می شود که این مرده نامه ها کهن ترین نگاشته های مصور در جهان هستند . این مرده نامه ها از سوی کاهنان نوشته می شد . آنها در نسخه هایی که برای فروش در بازارفراهم می آوردند جایی را خالی می گذاشتند تا در آن نام شخص متوفی را بنویسد.نسبت مرده نامه ها به کل کتاب ها در مصر 95 درصد بود.!

کتابخانه اسکندریه :

شاید بتوان بزرگترین دستاورد تاریخی کتابخانه دوران باستان را تأسیس کتابخانه اسکندریه مصردانست میان کتابخانه های نینوا و اسکندریه شباهت های قابل ملاحظه ای وجود دارد ، هر دو نهاد هایی با ویژگی جهانی بودند که شاهزادگان حاکم آنها را بنیاد نهادند هر چند اختلافات زیادی میان مواد نوشتنی و شکل کتاب آنها به چشم می خورد . در نینوا لوحه های گلی و در اسکندریه طومارهای پاپیروس وجود داشت و چهار قرن میان بر پایی آنها فاصله بود.

سابقه تشکیل کتابخانه اسکندریه به زمانی بر می گردد که اسکندر بر مصر تسلط یافت و دستور داد تا در کنار رود نیل شهری بزرگ به نام اسکندریه ایجاد کنند ، به دلیل علاقه فراوان وی به کتاب و هنر ، بسیاری از عالمان و دانشمندان در آنجا جمع شدند.

پس از مرگ اسکندر بطلمیوس اول جانشین وی شد و دستور داد تا بزرگترین کتابخانه آن زمان در اسکندریه ساخته شوددر آنجا دو کتابخانه به وجود آمد اولی در ناحیه ای به نام" موزه" که حدود 200هزار طومار پاپیروس داشت به عنوان بخش اساسی آکادمی دانشمندان و با حمایت بطلمیوس اول ساخته شد . مشهور است که هر کشتی ای که در بندر اسکندریه لنگر می انداخت کتاب های داخل آن را به کتابخانه برده و پس از استنساخ از روی آن به داخل کشتی برگردانده می شد . در هنگام حمله و تسلط رومی ها، این کتابخانه حدود 700 هزار طومار پاپیروس داشت که از سراسر جهان گردآوری و به زبان های مصری ، لاتین و دیگر زبان ها نوشته شده بودند . دومین کتابخانه در اسکندریه در ناحیه "سراپیوم" که بطلمیوس سوم آن ار ایجاد کرده بود در معبد" سراپیس" قرار داشت که در حدود 100 هزار طومار پاپیروس داشت.

از زمان سقوط اسکندریه تا کنون از نظر اندازه چنین مجموعه ای حتی در فرهنگ غربی یا در دوره فرهنگی هم تکرار نشده است . کتابخانه های اسکندریه نظر مردان مشهور تاریخ را به خود جلب نمودند.

روشن است که کتابداران اسکندریه دانشوران بزرگی بودند و کتابداری کارفرعی آنها به شمار می آمد. آنها به گردآوری کتاب ها و منابع اصیل می پرداختند ، آنها را فهرست نویسی می کردند وبه تهیه "کتابشناسی ها" دست می زدند . همچنین ویرایش کتاب ها ، ترجمه آنها ، نوشتن ادبیات و آثار خود و سرپرستی مرکز کتابت را بر عهده داشتند. به قولی درتاریخ کتابداری زمانی بود که کتابداران از بیشترین حرمت و احترام برخوردار بودند . افرادی بسیارمقتدر و متولیان آموزش به شمار می آمدند . برای مشاهده اوج این دوران باید به عزت اسکندریه باستان اندیشید.

کتابخانه موزه را 47 سال قبل از میلاد مسیح

"ژولیوس سزار" رومی به آتش کشید. کتابخانه سراپیوم نیز تحت سلطه" تئودوسیوس کبیر"395 سال بعد از میلاد که بسیاری از معابد بت پرستان زا ریشه کن کرد از بین رفت .

 

منبع :  http://www.tebyan.net

زندگی ادوارد ادواردز

ادوارد ادواردز [1] 

 برگرفته از: دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ( نسخه آزمایشی )

وي از رهبران نهضت كتابخانه‌هاي عمومي انگلستان، كتابدار، نويسنده، و مورخ كتابخانه‌هاست. در 14 دسامبر 1812 در محله استپني[2]  واقع در شرق لندن متولد شد. پدرش، آنتوني، بَنّاي ناموفقي بود و مادرش شارلوت كه از نعمت سواد اندك بهره‌اي داشت، نسبت به تربيت و آموزش تنها پسرش سخت كوشا بود. هيچ‌گونه اطلاعي از سوابق تحصيلي ادواردز در مدرسه در دست نيست (186:3). ظاهراً بخش اعظم آموزش ادواردز را نخست مرهون كوشش‌هاي مادرش و سپس عضويت وي در جماعتي مذهبي، و نيز كمك ادوين ابوت[3]، مدير مدرسه زبان‌شناسي ماريلِبون كه او را فردي با استعداد مي‌دانست، مي‌دانند (115:1).

ادواردز در چهارده سالگي شاگردي نزد پدر را آغاز كرد و مدت هفت سال به اين كار اشتغال داشت، و در عين حال از آموزش خود غافل نماند. در بيست سالگي از لحاظ معلومات در مقايسه با همسالانش، كه از تحصيلات رسمي‌تري برخوردار بودند، چيزي كم نداشت (186:3). او را مي‌توان عمدتاً فردي خودآموخته دانست كه شيفته كسب معرفت بود.

در 1834 به عضويت كتابخانه موزه بريتانيا*، كه در آن زمان تنها كتابخانه عمومي بزرگ لندن بود، درآمد. از آن پس به‌مدت شانزده سال پيوند نزديكي با اين كتابخانه برقرار كرد. در 1839 به‌عنوان يكي از دستياران تهيه فهرست جديد كتابخانه موزه بريتانيا منصوب شد. تا 1850 زندگي حرفه‌اي او در سه زمينه ادامه يافت: نخست در مقام فهرستنويس كتابخانه موزه بريتانيا به كسب تجربيات علمي در حرفه كتابداري پرداخت، سپس در نهضت ايجاد كتابخانه‌هاي عمومي آزاد فعاليت شديدي را آغاز كرد، و پس از آن نيز جزوه‌ها و مقاله‌هاي متعددي را منتشر ساخت.

وي تلاش عمده خود را صرف نهضت تأسيس و اعتلاي كتابخانه‌هاي عمومي بريتانيا كرد و براي نيل به اين هدف آثار متعددي را انتشار داد؛ از جمله، >گفتاري درباره كمبود كتابخانه‌هاي آزاد براي همگان در امپراتوري بريتانيا، به انضمام بررسي كوتاه آماري درباره كتابخانه‌هاي عمومي موجود در ساير كشورهاي اروپايي<[4] (1848)، كه به شكل نامه سرگشاده‌اي خطاب به ارل الزمير[5]، رئيس كميسيون سلطنتي، كه مأمور رسيدگي به وضع موزه بريتانيا بود، در آمد. در پي انتشار آن، ويليام اوارت[6]، آزاديخواه مترقي و عضو مجلس وام انگلستان كه در هدف‌هاي روشنفكرانه، پيشگام و فعال بود و از بانيان بسياري از اصلاحات اجتماعي محسوب مي‌شد، نامه‌اي به ادواردز نوشت و در آن حمايت خود را از ايجاد كتابخانه‌هاي عمومي آزاد اعلام داشت و او را به ادامه تلاش‌هايش تشويق كرد (68:1؛ 9:3).

در 1849، مجلس عوام انگلستان كميته‌اي را به رياست اوارت مأمور بررسي بهترين روش‌هاي ايجاد و توسعه كتابخانه‌هاي عمومي آزاد، به‌ويژه در شهرهاي بزرگ بريتانيا و ايرلند، كرد. اين كميته جلسات خود را در همان سال تشكيل داد و ادواردز به‌عنوان نخستين و مؤثرترين شاهد در برابر آن حضور يافت (55:2). وي طي سخنان پرشوري ضرورت و سودمندي ايجاد كتابخانه‌هاي عمومي را ضمن ارائه دلايلي منطقي و شواهدي مستند بيان داشت. هدف او و اوارت اثبات اين نكته بود كه تسهيلات كتابخانه‌هاي عمومي در بريتانيا كافي نيست و ممالك ديگر از اين لحاظ امكانات بهتري دارند. گزارش اين كميته، زمينه را براي تصويب قانون كتابخانه‌هاي عمومي در 1850 فراهم آورد. طبق اين قانون، شوراهاي شهري اين اختيار را يافتند كه در شهرهايي با جمعيت بيش از 10000 نفر، به ميزان نيم پني از ماليات سرانه را صرف ايجاد و تجهيز يك موزه يا يك كتابخانه و نگهداري آن كنند (15:3). در واقع، اين تلاش‌هاي ادواردز و اوارت بود كه سرانجام به تأسيس كتابخانه‌هاي همگاني و آزاد در بريتانيا انجاميد. در كوشش‌هاي مشترك آن دو به‌منظور تأسيس اين كتابخانه‌ها، اوارت راهكار كلي را طرح مي‌كرد و ادواردز جزئيات لازم را فراهم مي‌ساخت (12:3).

ادواردز داراي ذهني نيرومند بود و هر كاري را كه متقبل مي‌شد با مهارت به انجام مي‌رساند، اما در كارهاي خود انضباط و دقت لازم را نداشت. اين نقص جدي او منجر به ايجاد مشكلاتي در روابطش با ديگران، از جمله با آنتونيوپانيتسي*، كارفرماي او و سرپرست بخش كتاب‌هاي چاپي موزه بريتانيا، شد (116:1). پانيتسي فردي سختگير و مقرراتي و ادواردز كارمندي نامنظم بود و اين امر باعث سوءتفاهم و رنجش مداومي ميان اين دو گرديد (11:3). پانيتسي از وقت‌ناشناسي و بي‌دقتي او در كار فهرستنويسي شكوه داشت. روي‌هم‌رفته، عمر ادواردز در موزه بريتانيا ظاهراً با يك سلسله مشاجرات گذشت. سرانجام، روشن بود كه آنجا يا جاي ادواردز است يا جاي پانيتسي، و در سال 1850، هيأت امنا ادواردز را مرخص كرد (116:1).

در پي اخراج از كتابخانه موزه بريتانيا، در 1851 به سمت نخستين كتابدار كتابخانه عمومي منچستر استخدام شد. در آنجا كتابخانه‌اي را با چندين شعبه ايجاد و در تجهيز آن به مجموعه‌اي غني كه در شأن شهري بزرگ باشد تلاش فراوان كرد. مجموعه اين كتابخانه با نظارت او با دقت انتخاب و فراهم شد و براي استفاده مردم شهر آماده گرديد. وي در گردآوري مجموعه‌هاي اين كتابخانه بر موضوعاتي چون تاريخ، سياست، تجارت، و به‌ويژه علايق محلي بيشتر تأكيد كرد و كتاب‌هاي مربوط به اين زمينه‌ها بيش از نيمي از مجموعه را تشكيل مي‌داد. اين همان اصلي بود كه بعدها رعايت آن را به ساير كتابداران توصيه مي‌كرد؛ يعني تمركز اعتبارات محدود كتابخانه بر گردآوري مجموعه‌هايي واقعاً مفيد در زمينه‌هاي مورد نظر (42:3). روابط او با كميته كتابخانه خالي از اشكال نبود. اسراف در بودجه خريد كتاب از يك‌سو و برخورد تند وي با اعضاي كميته از سوي ديگر به اختلاف ميان او و اين كميته دامن زد. نظارت شديد اعضاي كميته بر فعاليت‌هاي وي، براي او كه در واقع مبتكر نظام نوين كتابخانه‌هاي عمومي بود، بسيار گران آمد. اين مسائل موجب شد كه كميته در 1858 او را بركنار كند؛ اقدامي كه ابتدا با مخالفت شوراي شهر منچستر مواجه شد، ولي سرانجام مؤثر واقع گرديد (117:1).

پس از اخراج از كتابخانه عمومي منچستر بقيه عمر ادواردز، براي امرار معاش، در مشاغل گوناگون، عمدتاً در آكسفورد گذشت. از 1858 تا 1870 از طريق نويسندگي و روزنامه‌نگاري و يا هر كار ديگري كه پيش مي‌آمد گذران زندگي مي‌كرد. از 1870 تا 1876 در كتابخانه كوئينز كالج[7]  و از 1877 تا 1883 در كتابخانه بودليان* به‌عنوان فهرستنويس مشغول شد (186:3).

ادواردز در 1844 با مارگرتا هيوارد كه نُه سال مسن‌تر از او بود ازدواج كرد. ازدواج آنها نسبتاً موفق و مارگرتا اجتماعي‌تر و خون‌گرم‌تر از شوهرش بود. آنها فرزندي نداشتند و با درگذشت مارگرتا در 1876، ادواردز كاملاً تنها شد و بالاخره در 1886 در نهايت فقر و تنگدستي درگذشت و در گورستان كليسا در نيتون واقع در جزيره وايت به خاك سپرده شد. بعدها انجمن كتابداران انگليس مرمت گور او را برعهده گرفت (187:3).

از ادواردز آثار متعددي برجاي مانده است. مهم‌ترين اثر او >سرگذشت كتابخانه‌ها<[8] ست. اين اثر نخستين كوشش عمده در زمينه بررسي و تفسير تاريخ كتابخانه‌ها محسوب مي‌شود كه در 1859 منتشر و در 1964 تجديد چاپ شد و از دو بخش تشكيل مي‌شود. در بخش اول ابتدا به تاريخ كتابخانه‌ها و سرگذشت مشروح رشد كتابخانه‌هاي بزرگ از دوره باستان تا قرون وسطي و از قرون وسطي تا كتابخانه سلطنتي پاريس[9]  در زمان خود مي‌پردازد. اين بخش در واقع مخزن عظيمي از اطلاعات به‌شمار مي‌رود. در بخش دوم مؤلف به مطالبي مي‌پردازد كه خود آن را "تدبير كتابخانه" ـ مجموعه‌سازي، طرح و ساختمان، فهرستنويسي و رده‌بندي، مديريت، و خدمات عمومي كتابخانه ـ ناميده است. به اعتقاد ادواردز، تقدم مطالب تاريخي درباره كتابخانه‌ها بر تشريح عملي اصول كتابداري كاملاً منطقي بوده است؛ زيرا به‌نظر او كتابداران بايد بر مبناي تجربه‌هاي اسلاف خود به تلاش‌هايشان ادامه دهند. وي عميقاً از ارزش اين كتاب آگاه بود. حتي در روزگار پيري و تنگدستي، و در زماني كه از يادها رفته بود، باز هم درصدد ارائه ويرايش تازه‌اي از اين اثر بر آمد؛ اثري كه به گفته خودش دلخوشي عمده بهترين سال‌هاي زندگي او بود (6:1). در واقع اين اثر مدرك معتبري در اثبات اطلاعات وسيع وي درباره مسائل كتابخانه‌ها به‌شمار مي‌رود.

آثار بعدي او درباره كتابداري عبارتند از :>كتابخانه‌ها و بنيانگذاران آنها<[10] ، 1864؛ >كتابخانه‌هاي آزاد شهر<[11] ، 1869؛ و >زندگينامه بنيانگذاران موزه بريتانيا<[12] ، 1870. علاوه بر كتاب‌هاي مربوط به كتابداري، وي همچنين سرگذشتنامه دو جلدي >سر والتر رالي<[13]  (دريانورد، مورخ، و شاعر دوره اليزابت، 1552-1618)، 1868 را تأليف كرد. به‌علاوه، مقالات متعددي از جمله مقاله "كتابخانه‌ها" را در ويرايش هشتم دايره‌المعارف بريتانيكا نوشت (105:6؛ 264:5).

ادواردز از جمله افرادي است كه بر تحولات اجتماعي عصر خود تأثير شگرفي داشته است. درباره زندگي و فعاليت‌هاي وي آثار متعددي نوشته شده است كه جامع‌ترين آنها، اثر بزرگ مانفورد با عنوان >ادوارد ادواردز، 1812-1886: تصوير يك كتابدار<[14] است كه برپايه پژوهشي مفصل نگاشته شده و تصوير روشني از زندگي و فعاليت‌هاي او ارائه مي‌دهد. در اين اثر، ادواردز به‌عنوان پيشگام اصلي نهضت نوين كتابخانه‌هاي عمومي و مؤلف چندين كتاب مهم درباره كتابخانه‌ها و كتابداري و در عين حال آدمي تنها و تك‌رو معرفي مي‌شود (105:6-106).

گرچه رفتار ناسازگار و ستيزه‌جويانه ادواردز در زندگي خصوصي جز سختي برايش ثمري نداشت و با اشتباهات بسيارش دشمنان زيادي براي خود پديدآورد، و علت اصلي بيكاري و فقر و تنگدستي رقت‌آور سال‌هاي پاياني عمرش، كه از آن بسيار رنج برد، رفتار خود او بود؛ با اين همه، تصويب قانون كتابخانه‌هاي عمومي در 1850 در انگليس را مي‌توان حاصل تلاش‌هاي وي دانست (104:6). يقيناً او يكي از سخت‌كوش‌ترين و پرشورترين افرادي است كه اين نهضت تاكنون به خود ديده است (59:2).

ادواردز خود پانزده سال پس از تصويب اين قانون، در >كتابخانه‌ها و بنيانگذاران آنها< پيروزمندانه نوشت كه كتابخانه‌هايي كه در نتيجه اين قانون تأسيس شدند مستقل از هر نوع سيطره گروهي يا امتيازات طبقاتي هستند؛ تأسيس آنها ابداً جنبه صدقه‌اي ندارد و هيچ چيز مانع استفاده افراد از آنها نيست. اين كتابخانه‌ها مختص كارگران، بينوايان، يا پيشه‌وران نيست؛ بلكه كتابخانه شهر، شهرك، يا بخشي است كه در آن واقع شده است. اين كتابخانه‌ها نه تنها رايگان بلكه دائمي هستند و قلمروي را گسترش مي‌دهند كه همه طبقات در آن منافع مشترك دارند. آنها ضمن اينكه بر هدايا متكي هستند، تاكنون سخاوتمندانه از سوي آزادگان حمايت شده‌اند (69:1-70). اين بيانات نشان دهنده افكار بلند و نظريات صائب فرزانه‌اي روشن‌بين است كه به تأثير اصلاحي و نيروي آموزشي كتابخانه‌هاي عمومي ايماني راسخ داشت.

نظر اين كتابدار پيشگام درباره نقش كتابخانه، وظايف كتابدار، و حرفه كتابداري جالب و آموزنده است. وي، كه همواره براي تربيت و آگاهي و پيشرفت و تعالي توده مردم اهميت بسزايي قائل بود، اعتقاد داشت هر گامي كه در جهت غني‌تر شدن مجموعه كتابخانه‌ها و نشر افكار بهترين متفكران برداشته شود تعبيه ديناميت ديگري براي انهدام انحرافات اجتماعي است كه از سوي مزدوران شيّاد و مبلّغان گزافه‌گو در نهادهاي اجتماعي شايع شده است (84:1).

ادواردز عقيده دارد كه وظايف كتابدار در نظر افراد عادي آسان‌تر از آن چيزي كه هست جلوه مي‌كند. وي آنچه را اين حرفه براي فرد عرضه مي‌دارد چنين توصيف مي‌كند: در اين حرفه هيچ‌كس به ثروت و شهرت نمي‌رسد. چه‌بسا كه كتابدار در اجتماع به‌طور بارزي با بي‌اعتنايي و با عدم درك صحيح مواجه مي‌شود؛ اما اين حرفه، به مثابه ابزاري مفيد و پايدار، امكاناتي فراهم مي‌آورد كه از اين لحاظ تنها منبر و مطبوعات بر آن تفوق دارند. كتابدار با تلاش روشنگرانه و مشتاقانه در انجام‌دادن وظايفش، در واقع بذر محصولات فكري فراواني را مي‌افشاند، و زماني‌كه آن بذرها بارور شوند، چه‌بسا كه او مدت‌ها در گور خود آرميده باشد (103:1).

ادواردز، در مقام كتابداري بزرگ، كارنامه درخشاني دارد، به‌ويژه از اين لحاظ كه هدف‌هايش در جامعه طبقاتي بريتانياي قرن نوزدهم تحقق يافت؛ چون به‌ندرت ممكن بود در آنجا و در آن دوره‌ها فردي خودآموخته از خانواده‌اي فقير با افرادي از طبقات بالا و متوسط و برخوردار از تحصيلات رسمي به راحتي به حشر و نشر بپردازد و افكار خود را به آنان انتقال دهد (4: ج 7، ص 570).

 

مآخذ:

 1) تامپسون، جيمز. تاريخ اصول كتابداري. ترجمه محمود حقيقي. تهران: مركز نشر دانشگاهي،1366؛

2) Greenwood, Thomos. Public Libraries: A History of the Movement and a Manual for the Organization and Management of Rate-Supported Libraries. Wales: College of Librarianship Wales, 1971; 3) Kelley, Thomas. A History of Public Libraries in Great Britain, 1845-1965. London: The Library Association, 1973; 4) Munford, W.A. "Edwards, Edward". Encyclopedia of Library and Information Sceience, Vol.7, PP. 569- 570; 5) Greenwood, Thomos. "Edwards, Edward,1812- 1886". World Encyclopedia of Library and Information Services, PP. 262-264; 6) Thornton, John L. Selected Readings in the History of Librarianship. 2nd. ed. London: The Library Association, 1966.

          محمود حقيقي

 

 

---

[1]. Edwards, Edward

[2]. Stepney

[3]. Edwin Abbot

[4]. Remarks on the Pancity of Libraries Freely Open tothe Public, in the British Empire; Together with aSuccinct Statistical View of the Existing Provision ofPublic Libraries in the Several States of Europe

[5]. Earl of Ellesmere

[6]. William Ewart

[7]. Queen's College Library

[8]. Memoire of libraries

[9]. Parisian Bibliotheque Imperiale

[10]. Libraries and Founders of libraries

[11]. Free Town libraries

[12]. Lives of the Founders of the British Museum

[13]. Sir Walter Raleigh

[14]. Edwrad Edwards, 1812-1886: Portrait of a librarian

 

کتابخانه اسکندریه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

 

کتابخانه جدید اسکندریه (به انگلیسی: Bibliotheca Alexandrina) کتابخانه ای ملی در شهر اسکندریه در مصر است.

این کتابخانه به منظور احیا و زنده نمودن یاد کتابخانه اسکندریه عهد باستان ساخته شده است.

طراحان این بنا، که به شکل خورشیدی در حال طلوع است، شرکت معماری سنوئتا از نروژ میباشد.

آموزش براي مديريت كتابخانه

آموزش براي مديريت كتابخانه

نوشته: دكتر آلن اف مك دوگال

 ترجمه: دكتر سيدعلي سيادت و دكتر احمد شعباني

اعضاء هيئت علمي دانشگاه اصفهان
 

مقدمه

اين مقاله آموزش براي مديريت كتابخانه را در زمينهء يك محيط در حال دگرگوني سريع كه در آن تلاش براي نوآوري، اثربخشي هزينه‌ها، و تحليل هزينه و فايده از نمودهاي عيني آن است، مورد بررسي قرار مي‌دهد. تقاضا براي »ارزش پول« محور اصلي تفكر سازماني را تشكيل مي‌دهد. دوران توسعه‌طلبي كه مديريت مي‌توانست به آساني منابع و امكانات اضافي را به دست آورد جاي خود را به دوران دفاع و توجيه جدّي، نه براي منابع و امكانات اضافي بلكه همچنين در معناي اهم، براي پيشتيباني از منابع و امكانات موجود داده است. دنياي آموزشي نيز از اين روند مستثني نيست، و به طور روزافزوني در تمام دنيا درگير مبارزه براي كاهش هزينهء واحدهاي درسي است در صورتي كه معيارهاي آموزشي موجود را حداقل صيانت و يا بهبود بخشد. تلاش براي استفاده كارا از پرداخت مادي ماليات‌‌ها محدود به مرزهاي جغرافياي ملي نيست.
در دنياي اطلاعات تأثير انتشارات الكترونيكي، آغاز به عرضهء ديدگاههاي جديد نموده و افزايش پيچيدگي سيستم‌هاي ذخيره‌سازي پايگاههاي اطلاعاتي موجب افزايش تقاضا براي ارائه خدمات شده است. تمام اين پديده‌ها در دوران فشار تورم و كاهش اعتبارات، باعث تقليل منابع مالي براي فراهم‌آوري خدمات اثربخش شده است.
خدمات كتابخانه در جامعه دانشگاهي بايستي با اين تحولات وفق يابد. در نتيجه كتابداران، و كتابخانه‌هاي آن‌ها، مسئوليت‌پذيري بيشتري را در قبال تدارك خدمات و هزينه‌ها عهده‌دار شوند. در چنين شرايطي كتابداران بايد آينده‌نگر و فعال بوده و پاسخگوي مقتضيات بيروني باشند؛ كه اين امر نيازمند مديريت خلاّق، نوآور، و آموزش ديده است. به منظور پاسخگويي به اين مقتضيات نياز روزافزوني به كاركنان در تمام سطوح وجود دارد كه مديران اثربخش شوند. از اين پس، كسب محور يك كتابخانه رسمي يا مدرك تحصيلي، همراه با آموزش ضمن خدمت و يا دوره‌هاي كوتاه مدت كارآموزي كافي نيست. امروزه نياز به تفكر آينده‌نگر و طراحي برنامه‌هاي آموزشي مناسبي است كه در موضوع مديريت نهفته است(1).
بنابراين، اين مقاله، تعريف محدود آموزش به معني »تدوين سيستماتيك يك الگوي مهارتهاي شناختي، نگرش‌ها و نيازهاي رفتاري به منظور اجراي با كفايت يك كار يا وظيفه را مورد استفاده قرار نمي‌دهد«. يك تعريف وسيع‌تر از آموزش و آموزش مداوم »مبتني بر مباني آموزش اساسي، نوسازي و توسعه نگرش و فهم، و حفظ يك رويكرد جديد و انعطاف‌پذير براي كار مناسب‌تر به نظر مي‌رسد. در اين مقاله سعي شده كه مفاهيم آموزش و پرورش مداوم در يك مفاد در نظر گرفته شود. ابعاد آموزشي صلاحيت‌ها مثل آنچه كه در مدرسه‌هاي كتابداري اعطاء مي‌شوند مورد بحث نمي‌باشند.

آموزش مديريت
در اين گونه مقالات مديريتي هراس از منش معلم‌وار و مقرراتي بودن وجود دارد. مثلاً از طريق ارائه توصيفهاي طولاني دربارهء معاني دقيق مديريت. بر اين قرار رعايت تلخيص بحث مباني نظري دنبال نمي‌شود.
شيوه‌هاي بي‌شماري براي بررسي مديريت وجود دارد. براي مثال، مديريت مي‌تواند صرفاً در چارچوب انساني منظور گردد، يعني انجام كار از طريق ديگران. (بعضي اوقات به منزله مهارت كنترل در نظر گرفته مي‌شود)؛ يا مي‌تواند به عنوان يك علم دقيق تلقي شده كه تمركز بر الگوسازي و تدوين رويكردهائي با دستاوردهاي مشخص قابليت اندازه‌گيري دارد. در اين مقاله مديريت به عنوان »سازماندهي منابع موجود سيستم براي دستيابي به يك هدف تعريف شده است«.
اين تعريف اجازهء بررسي وسيع‌تر ابعاد مختلف مديريت را مي‌دهد، ليكن به نحو دقيق كاركردهاي مديريت چيست؟ حوزه‌هاي چهارگانه فايول(1) يعني برنامه‌ريزي، سازماندهي، هماهنگي، و كنترل شايد براي هدف اين مقاله كافي نباشد. بنابراين فهرست جزيي و بازسازي شده براي بحث حاضر توسط آندرسون(2) به عنوان مبناي فعاليت مديريت ارائه مي‌شوند. در اين باب تأكيد مي‌شود كه شيوه‌هاي متعددي براي طبقه‌بندي و توصيف عملكرد مديريت وجود دارد. اين فهرست فقط به عنوان يكي از شيوه‌هائي كه موضوع مي‌تواند مورد بحث قرار گيرد، پيشنهاد شده است.
بر اين قرار كاركرد مديريت و كتابخانه و فعاليت كاري اطلاع‌رساني عبارت است از:
 

- تدوين رويه‌ها                   انتخاب كتاب

                                                انتخاب نشريات ادواري

 

- تجزيه و تحليل رويه‌ها         مجموعه‌سازي (مثل-

مجموعه‌سازي مواد خاص)

                                    بخش خزانه و ذخيره

 

- تصميم‌گيري                   كاربرد خدمات تجاري (از-

 قبيل چكيده‌ها، استنادها و غيره)

                                    تعيين اهداف

                                    تخصيص منابع

 

- برنامه‌ريزي                      برنامه‌ريزي مالي

                                    نظارت بودجه‌اي

                             برنامه‌ريزي سازماني

                             برنامه‌ريزي نيروي انساني

                             توسعه نيروي انساني

 

- هماهنگي                خدمات كتابشناختي

                             خدمات ويرايشي

                             فهرستنويسي

                             رده‌بندي

                             نمايه‌سازي

                             چكيده‌نويسي

                             آماده‌سازي اطلاعات

 

- طراحي سيستم         تشكيل پرونده/به هنگام كردن

 

- كنترل سيستم         بازيابي اطلاعات

- تجزيه و تحليل عمليات       خدمات اطلاعات گزينشي

                             سيستم خودكار/رايانه‌اي و پردازش-

                             (شامل بررسي رايانه‌اي)

                             شيوه‌هاي خريد                        

 

- مطالعات شغلي         رويه‌ها و روشهاي منشي‌گري(مثل تأخيرها)

                             خدمات تكثير و غيره

                             طرح و‌تنظيم دفاتر داخلي‌(مثل برگه‌هاي -

                             سفارش، برگ موقت، و غيره)

                             آمارها

                             كنترل نشريات ادواري

                             سنجش عملكرد

 

- مديريت منابع           اداره مواد چاپي

                             اداره مواد غيركتابي

 

- بازاريابي                  شناسايي و تبليغ ذخيره موجود

                             سيستمهاي اطلاعاتي

                             خدمات جامعه استفاده‌كننده

 

- ارتباط                   هماهنگي بين بخشي

                             ارتباط با سازمان مادر

                             ارتباط با سازمانهاي بيروني

                             اداره و ساختار كاركنان

 

- مديريت كاركنان       روشهاي انتخاب و مصاحبه

                             آموزش

                             نظارت

                             ارتباط جويندگان كار به شغل

                             مديريت پرسنل

چه نوع آموزش مديريت اثربخشي مي‌تواند ارائه شود؟ يك پاسخ ساده اجراي يك برنامه آموزش شناختي در ارتباط با سرفصلهاي بالا است. اين شيوهء يادگيري مستقلي است كه احتمالاً اطلاعات را از طريق تدريس رسمي يا مطالعهء يك كتاب انتقال مي‌دهد. اين فرآيند انتقال دانش، هر چند مهم است، ليكن به تنهايي كافي نيست.
يك روش ديگر كه سنخيت بيشتري با آموزش مديريت اثربخش دارد عبارت از پيش فرض كسب مهارتهاي مختلف مديريتي است. اين مهارتها مي‌توانند مورد آزمون، تدوين، و ارزيابي در جلسات كارآموزش عملي قرار گيرند، براي مثال از طريق سمينارها و بحث‌هاي گروهي، تمرين مديريت مثل مطالعات موردي، يا ايفاي نقش و غيره.
كتز انواع مهارتهاي اساسي را تحت سه عنوان پيشنهاد مي‌كند-فني، انساني و ادراكي. مهارتهاي فني دلالت بر دانايي و توانايي انجام يك فعاليت خاص است، به ويژه فعاليت‌هاي مربوط به روش‌شناسي، پردازش، رويه‌ها يا تكنيك‌ها. به طور عمده اين مهارت با اشياء سروكار دارد. مهارت انساني شامل عمل كردن اثربخش به عنوان يك عضو گروه (يا رهبر گروه) و انجام اقدامات مشاركتي است. اين مهارت به نحو عمده با افراد مربوط است. سرانجام، مهارت‌هاي ادراكي شامل توانايي درك موءسسه به عنوان يك كل است.
سطحي كه اين مهارت‌ها در آن كاربرد دارد، يا به طور فزاينده‌اي به درجات مختلف كاركنان ارتباط پيدا كرده با شرايط دروني سازمان تعيين مي‌شود. براي مثال، كسب مهارت‌هاي فني ممكن است در سطوح پائين‌تر سازماني اهميت بيشتري نسبت به سطوح بالا داشته باشد. از سوي ديگر، كسب مهارت‌هاي انساني از اهميت يكساني در تمام سطوح سازمان برخوردار است ليكن مستلزم تلاش‌هاي جدي‌تري در سطوح خاصي از مسئوليت است. مي‌توان استدلال كرد كه مهارتهاي ادراكي كاركنان سطوح بالاي سازماني داراي اهميت بيشتري است. در اين مورد چرخش و تبادل شغل به عنوان راهي براي درك سازماني، همراه با تمرين‌هاي مديريتي و بحث گروهي داراي اهميت است.
شكل‌هاي دقيق آموزش و سطح مناسب آن به بررسي نيازها، خواسته‌ها و تقاضاي افراد و سازمان بستگي دارد. تشكيل پروندهء كاركنان يك اولويت در شكل دادن به فهرست احتياجات خواهد بود (طرح‌هاي ارزشيابي در اين زمينه كمك خواهند كرد).

محدوديت‌ها
آشكار است كه مقاله‌اي از اين قبيل فقط مي‌تواند نگاهي سطحي به ملاحظات مهم داشته باشد. پيش نيازهاي آموزش و مهارت‌هاي مديريتي مي‌توانند شناسائي شود، ليكن امكان پيشنهاد يك برنامه آموزش مديريتي كه قابليت كاربرد در تمام كتابخانه‌هاي آكادميك در تمام دنيا داشته باشد، وجود ندارد.
نوع و سطح مهارتهاي مورد نياز به احتياجات محلي، شرايط و دانش موجود بستگي دارد؛ در بسياري موارد آموزش مديريت فقط براي كاركنان حرفه‌اي مورد توجه ويژه بوده است.
به طور طبيعي نه تنها بين مفاد و محتوي آموزش در كشورهاي مختلف تفاوت وجود دارد بلكه بين كتابخانه‌هاي آكادميك يك كشور نيز اختلاف موجود است. مشكلات اصلي شامل عدم تناسب دوره‌ها، هزينه، مدت، منطقهء جغرافيائي، فقدان جهت و هماهنگي، تدوين دوره‌ها فقط با هدف پاسخ به تقاضا به جاي نياز، و غيره مي‌باشد. در نتيجه مبادرت كاركنان براي بهبود مهارت‌هاي مديريتي خود ممكن است با مشكلاتي كه به نظر غيرقابل پيگرد است، مواجه شود. اين موانع واقعي توسط نگرش‌هاي بسيار متفاوتي وجود دارد. براي مثال، كارفرمايان بر اين باور بودند كه اگر چه نياز مبرمي براي آموزش مديريت وجود دارد، ليكن در مورد نگرش و اعتقاد مديريت اختلاف نظر عميقي وجود داشت. نگرش كاركنان براساس موقعيت شغلي آن‌ها در سازمان متفاوت بود؛ كمك كتابداران نياز به مهارت‌هاي انساني و شمارش و سازماندهي كار را بيان داشتند، ليكن نمي‌توان اين نقطه نظرات را به مديريت ارشد سازمان نسبت داد.

مسير در مقابل
در هنگام مواجهه با موانع متعدد واقعي، مدير پرمشغله يا فرد چه مي‌تواند انجام دهد؟ توان اجرا و انجام كار به شرايط و آمادگي بستگي دارد. موارد زير به عنوان راه‌حلهاي احتمالي حركت به جلو ارائه شده است:

در داخل موءسسه:
*يك كتابدار را با مسئوليت خاص، براي آموزش تعيين كنيد.
اطمينان يابيد كه آموزشگر، آموزش ديده است. اگر سازمان داراي صدها كارمند است، به جاي كتابدار يك مربي حرفه‌اي استخدام كنيد.
*پروندهء كاركنان را جمع‌آوري كنيد-اين كار تا حدي مي‌تواند توسط طرحهاي ارزشيابي كاركنان صورت گيرد.
*نيازهاي كلي آموزش سازمان را شناسايي كنيد.
*برنامهء مهارتها براي آموزش مديريت را ابداع كنيد. در صورت امكان از تخصص‌هاي موجود در سازمان استفاده نماييد.
*برنامه‌هاي مديريت را با طرحهاي انگيزه پاداش ارتباط دهيد، براي مثال اضافه حقوق يا احتمال ارتقاء.
يك برنامهء ارزشيابي را تدوين كنيد.

خارج از موءسسه:
* در صورت وجود امكانات و با توجه به محدوديت‌هاي جغرافيائي و مالي متخصص بيروني را به كار گيريد. متخصصين مي‌توانند طبق قرارداد براي آموزش مديريت در سازمان يا خدمات مشاوره‌اي دربارهء برنامهء آموزش مديريت استخدام شوند.
* براي مقرون به صرفه بودن گروههاي آموزشي مشاركتي با استفاده از تخصص موجود را برقرار كنيد.
* برنامهء آموزش مديريت مرحله‌اي را برقرار كنيد.
* يك مناظرهء كشوري براي تأسيس مركز آموزش مديريت برقرار كنيد و در صورت امكان از تجربه‌هاي خوب دنياي بازرگاني و تجارت بهره‌گيري نمائيد.

آينده
حق انتخاب‌هاي متعددي ارائه شده است؛ راه‌حلها براساس شرايط فردي متفاوت خواهد بود. ارزش آموزش مديريت به عنوان كليد استفاده اثربخش منابع بايد به كارفرمايان فروخته شود-جلسات سخنراني موقتي دربارهء مديريت ديگر كافي نيست. امروزه نياز مبرمي به برنامه‌هاي آموزشي طراحي شده سيستماتيك براي تمام كاركنان وجود دارد كه در بردارندهء كسب مهارتهاي مديريت است. تدوين و اجراي موفق آن‌ها بايد مبني بر پاداش انجام موفق آن باشد. در اين شرايط كتابداران آموزشي در وضعيت سالم‌تري براي پاسخگوئي به تقاضاها براي قرن آينده خواهند بود.



پي‌نوشت‌ها
1- Fayel
2- Anderson

منابع:
Library and Information Services Council, Professional education and training for library and information work, London, Library and Information services Council, 1986.

Anderson, U., Management training for librarians. Report of an investigation into post-experience management training for librarians and information scienctists, evaluation of courses and summary of perceived needs. London, Library Association, 1977. (LA Research Publications, 18; British Library R & D Repots, 5327).

Katz, R. L., Skills of and effective administrator, Harvard business review, 52, 1974, 90-102.



  * Mac F dougall, Alan F. (1991) Training for management. In Academic Library Management. Edited by Maurice B. Linc. London: The Library Association. Pp. I & o-184.

 

* Mac F dougall, Alan F. (1991) Training for management. In Academic Library Management. Edited by Maurice B. Linc. London: The Library Association. Pp. I & o-184.

منبع: فصلنامه اطلاع رساني. دوره 17، شماره 3و4

معرفی شبکه کتابخانه ای جنوب شرق آمریکا(سولی نت)

 معرفی شبکه کتابخانه ای جنوب شرق آمریکا(سولی نت)

 

 

امیرحسین عبدالمجید
E-mail: [e-mail]

دانشجوی کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاه شهید چمران اهواز
 

چکیده
شبکه سازی یک توافق رسمی میان چندین کتابخانه یا سایر سازمان ها جهت مشارکت در یک طرح مشترک یا تبادل اطلاعات، منابع و خدمات در راستای اهداف عملی آنها می باشد. شبکه های اطلاعاتی بین افراد و همچنین رایانه ها با یکدیگر ارتباط برقرار می کنند تا راه های کوتاه تر و هماهنگ تری را برای دستیابی به اطلاعات ایجاد کنند. این شبکه ها کتابخانه ها، افراد وسازمان ها را با یکدیگر متصل می کنند و جریان کارآمدتری از اطلاعات، ارتباط بیشتری بین افراد و دانش بیشتری را فراهم می کنند.
شبکه های منطقه ای به عنوان یک نیروی کمکی برای ارجاع افراد می باشند که تلاش می کنند تا تحویل و دستیابی به مجلات، افزایش سرعت و سهولت خدمات امانت بین کتابخانه ای و تحویل مدرک، تأمین وسایل دستیابی برای دانشجویان آموزش از راه دور و در بعضی موارد ایجاد تمرکز در مدیریت و مشاوره برای کتابخانه های عضو فراهم آورند. با توجه به اهمیت این شبکه ها، مقاله حاضر به معرفی شبکه   کتابخانه ای جنوب شرق امریکا می پردازد که بزرگترین شبکه منطقه ای در آمریکا می باشد. لذا ابتدا تاریخچه و اهداف این شبکه بیان می شود و در ادامه برنامه ها و خدمات آن مورد اشاره قرار می گیرد و در آخر انتشارات این شبکه و نحوه تماس با آن ذکر می شود.   
کلید واژه: شبکه های اطلاعاتی/ شبکه کتابخانه ای جنوب شرق امریکا/ سولی نت/
 

مقدمه
کتابخانه ها در دوره های زمانی مختلف سودمندی مشارکت در کنسرسیوم ها در جهت اشتراک منابع و صرفه جویی در هزینه ها را دریافته اند. در یک شبکه منطقه ای ممکن است تعداد کمی از کتابخانه ها در یک محدوده نزدیک به هم یا در سطح چندین ایالت پراکنده باشند. این نوع از شبکه ها متفاوت از شبکه های ملی و بین المللی هستند که در آنها اهداف بسیاری علاوه بر خدمات کتابشناختی مدنظر است.
از نظر کتز[1](2002) خدمات شبکه های منطقه ای بسیار متنوع هستند، اما به طور کلی شامل موارد زیر می باشند:
1. تنظیم قرارداد هایی با شبکه های عمده کتابشناختی، و اندکی فراتر، عمل به عنوان یک راهنما در چارچوب مذاکرات میان این شبکه ها و هر یک از اعضای یک شبکه منطقه ای.
2. پایین نگه داشتن هزینه خدمات از طریق گسترش عضویت ها.
3. تأمین امکان آموزش کتابداران و مشاوره با کتابخانه هایی که امید دارند خدمات پایگاه های اطلاعاتی موجود خود را  تغییر بدهند.
4. تنظیم خدمات نوین برای اعضا و توسعه این خدمات در سطوح محلی، منطقه ای و ملی.
5. تعیین کنترل رکورد ها برای اعضا و توسعه و فراهم آوری پایگاه های اطلاعاتی.
6. کمک رسانی به اعضا در راستای ایجاد تغییر واسطه های کتابشناختی که به سیستم محلی خدمات رسانی می کنند.

تاریخچه
شبکه کتابخانه ای جنوب شرق امریکا (سولی نت[2]) یک سازمان تعاونی غیر انتفاعی در زمینه کتابداری است که به مناطق جنوب شرقی امریکا ( شامل آلاباما، فلوریدا، جرجیا، کنتاکی، لوئیزیانا، می سی سی پی، کارولینای شمالی، کارولینای جنوبی، تنسی و ویرجینیا) وحوزه دریای کارائیب سرویس می دهد. سولی نت به عنوان یک شبکه که اعضای آن کتابخانه ها و دیگر سازمان های اطلاع رسانی هستند، در همکاری با دیگر شبکه های محلی تا بین المللی برای ایجاد رهبری در فعالیت های مشارکتی و همیاری، افزایش دسترسی به اطلاعات و توانمند کردن اعضا برای پیش بینی و تأمین مؤثر نیاز های اطلاعاتی منطقه برای آموزش، توسعه اقتصادی و کیفیت بهتر زندگی فعالیت می کند. این شبکه کتابخانه ای در سال 1973 توسط 99 کتابخانه به وجود آمد واکنون در حدود 2600 کتابخانه عضو در انواع و اندازه های مختلف همانند کتابخانه های دانشگاهی، تحقیقاتی، عمومی، آموزشگاهی، پزشکی، حقوق و تخصصی دارد. شایان ذکر است که سولی نت بزرگ ترین شبکه کتابخانه ای منطقه ای در امریکا است که در حقیقت یک سازمان عضو مدار است و سعی در نیرومند کردن کتابخانه ها و انجمن ها دارد و در زمینه همکاری کتابخانه ای، مدیریت و خدمات کتابخانه به آنها کمک می کند. سولی نت به عنوان یک شبکه منطقه ای و ملی برجسته برای همکاری کتابخانه ای به اعضای خود و جامعه کتابداری خدمت می کند تا دسترسی به منابع اطلاعاتی و خدمات کتابخانه ای را افزایش دهد. این شبکه اطلاعاتی سعی می کند  تا آینده ای را ایجاد نماید که تمام کتابخانه ها به عنوان منابع ارزشمند جامعه هایشان و همچنین پایه های زیر ساخت اطلاعاتی جهان تلقی شوند.

اهداف
برنامه های سولی نت برای سال 2005 تا 2007 به تکامل تدریجی خدمات کمک می کند تا نیازهای فعلی وآتی کتابخانه های عضو را در سه حوزه تأمین نماید:
1. سولی نت به فراهم آوری خدمات در برنامه های موجود که توسط اعضا ارزشگذاری        می شوند، از جمله آموزش مستمر، محصولات کتابخانه ای و منابع الکترونیکی، ارائه خدمات       اُ سی ال سی[3] ادامه خواهد داد.
2. همزمان با آن، سولی نت خدمات جدیدی را ایجاد می کند تا به کتابخانه ها کمک کند نقش مهم تری در جوامع خود داشته باشند، منابع دیجیتالی را به طور مؤثر در خدمات کتابخانه ها ادغام می کند، و از فرصت های یادگیری الکترونیکی استفاده می کند تا کارکنان کتابخانه ها را توانمندتر و کارآمدتر نماید.
3. در حمایت از تمام برنامه ها و خدمات، سولی نت تقویت سازمانی را از طریق توسعه نیروی انسانی کارآمد و توانمند، به کارگیری وسایل الکترونیکی خود-سرویس، وکنترل هزینه مؤثر ادامه خواهد داد (سولی نت، a2005).
در واقع سولی نت از رویکردهای متنوعی برای دستیابی به این اهداف، با تأکید بر مشارکت قوی، همیاری و ارتباطات مؤثر ، استفاده می کند. در حمایت از جامعه کتابداری به طور اعم و اعضای خود به طور اخص، سولی نت چهار هدف زیر را برای خود شناسایی کرده است:
 
 هدف اول: همکاری و مشارکت
این هدف بر ترویج همکاری بین کتابخانه ها و گروه های کتابخانه ای و حمایت از زیر ساخت های همکاری در منطقه تأکید دارد.
هدف دوم: کتابخانه ها به عنوان رهبران جامعه
برای رسیدن به این هدف تلاش می شود تا کتابخانه های قوی در سراسر منطقه از طریق   فعالیت هایی که ارزش و جایگاه آنها را درون جامعه هایشان افزایش می دهد، ایجاد شود.
هدف سوم: خدمات
سومین هدف سولی نت، در حقیقت  فراهم آوری خدمات هزینه-سودمند، با کیفیت خوب و بموقع به منظور افزایش منابع اطلاعاتی اعضا و بهبود تحویل اطلاعات و خدمات به مراجعان کتابخانه می باشد.
هدف چهارم: تقویت سازمانی
سولی نت سعی دارد برای تمام اعضا یک همکار و منبع مطلع، قابل اتکاء و قابل اطمینان باشد. به همین دلیل پیوسته سازمان خود را از جنبه های مختلف تقویت می کند.
 

برنامه ها وخدمات
برنامه ها و خدمات شبکه اطلاعاتی سولی نت (a2005)  عبارتند از: خدمات مشاوره ای، خدمات دیجیتالی، پایگاه های اطلاعاتی الکترونیکی، محصولات کتابخانه ای، خدمات اُ سی ال سی.

خدمات مشاوره ای
چون هیچ کتابخانه ای منابع و زمان کافی برای برآوردن نیازهای اطلاعاتی استفاده کنندگان در محیط اطلاعاتی امروزی را ندارد، بنابراین نیازمند خدمات مشاوره ای می باشد. از این رو، سولی نت بیش از 30 سال تجربه در خدمات دهی به کتابخانه های جنوب شرقی امریکا دارد و با کارشناسان مرتبط در سطح ملی تماس های گسترده ای دارد و قادر است به کتابخانه ها در طراحی، خدمات دهی و مدیریت کتابخانه ها مشاوره بدهد. سولی نت زمینه های تخصصی متنوعی برای ارائه مشاوره نظیر  برنامه ریزی تکنولوژیکی، خدمات فنی، انتخاب منابع الکترونیکی، دفع آفات و... دارد.

خدمات دیجیتالی
این خدمات شامل خدمات دیجیتالی کردن، منابع الکترونیکی وآموزش می باشد.

1. خدمات دیجیتالی کردن
• نرم افزار مجموعه سازی دیجیتالی
این نرم افزار با عنوان«کانتنت دی ام[4]» توسط اُ سی ال سی ارائه شده وامکان ایجاد ومدیریت مجموعه های دیجیتالی را می دهد. شما می توانید منابع اطلاعاتی خود را اسکن کنید یا اگر از ابتدا به صورت دیجیتالی است، آنها را وارد این نرم افزار کنید وابر داده دوبلین کور[5] به آنها اضافه کنید و بدین وسیله مجموعه خود را در سطح جهانی مورد اشتراک قرار دهید. این مجموعه ها می توانند با استفاده توسط تمام کاربران از شبکه وب جستجو بشوند مگراآنکه شما دسترسی به آنها را محدود نمایید.
همچنین این نرم افزار دارای ابزارهای ساده ای برای ارائه سؤال های جستجو، ایجاد رابط کاربری و فایل منابع مورد علاقه[6] برای کاربرانی است که می خواهند نتایج جستجوهایشان را برای ارجاع های بعدی ذخیره کنند.

• آرشیو دیجیتالی
این آرشیو که توسط اُ سی ال سی عرضه شده راه حل های منطقی وامکان پذیری را برای چالش های آرشیو کردن و نگهداری در محیط مجازی ارائه می دهد که این سیستم انعطاف پذیر به دو روش امکان آرشیو کردن منابع را فراهم می کند:
§ استفاده از آرشیو کردن وبی[7]: این روش برای گزینش مورد به مورد و ارائه صفحات وب و مدارک وبی می باشد که برای فهرستنویسی منابع الکترونیکی مناسب است.
§ استفاده از آرشیو دسته ای[8]: شما می توانید با استفاده از این روش  مجموعه های خود را که محمل های اطلاعاتی متنوعی دارند، به اُ سی ال سی تحویل بدهید تا آنها را با ایجاد ابرداده های خودکار سازی شده برای بازیابی بهتر آرشیو کند. این سرویس شامل ویروس یابی منظم، ایجاد فایل های پشتیبان[9] و ذخیره سازی اطلاعات شما برای شخص یا مؤسسه ثالث نیز می باشد. از سوی دیگر این آرشیو دیجیتالی اشتراک منابع منحصر بفرد شما را در سطح جهانی به آسانی فراهم می کند و منابع شما بدون توجه به تغییرات فن آوری همیشه قابل دسترس و موجود خواهند بود.

• نرم افزار مجموعه سازی روزنامه ها
این نرم افزار با عنوان«اُلایو[10]» برای دیجیتالی کردن، قابل دسترس کردن و نگهداری مجموعه روزنامه های تاریخی است که تصاویر تمام متن و قابل جستجویی از مدارک چاپی ایجاد می کند. با استفاده از این نرم افزار مجموعه روزنامه های تاریخی شما از نسخه چاپی یا میکرو فیلم اسکن می شوند و از طریق مرورگرهای استاندارد وب به طور کامل قابل جستجو خواهند بود. این نرم افزار دسترسی و قابلیت استفاده از مجموعه شما را بدون اینکه دامنه مجموعه روزنامه های شما اهمیتی داشته باشد، افزایش خواهد داد.

2. خدمات آموزشی
سولی نت دارای دوره های آموزشی با کیفیت بالا و قیمت مناسب برای کتابداران در سطح منطقه خود می باشد. این دوره های آموزشی شامل دوره های حفاظت و نگهداری مواد، کلاس های مرتبط با موضوعات خاص و... می باشد. علاوه بر آن، سولی نت برنامه های آموزشی از طریق وب نیز برگزار می کند.

3. پایگاه های اطلاعاتی الکترونیکی
سولی نت دامنه گسترده ای از پایگاه های اطلاعاتی را برای کمک به مجموعه سازی الکترونیکی تمام کتابخانه ها در سطح منطقه خود ارائه می کند. این برنامه برای تمام کتابخانه ها به طور انفرادی، یا       گروه های کنسرسیومی، منطقه ای و ملی موجود می باشد و صرفه جویی قابل توجهی در هزینه و زمان کارکنان فراهم می نماید. سولی نت همچنین مجموعه های رایگان پایگاه های اطلاعاتی موجود خود را برای استفاده آزمایشی ارائه می دهد.
 
 خدمات اُ سی ال سی
سولی نت به وسیله کمک به کتابخانه های منطقه در استفاده حداکثر از خدمات شبکه اُ سی ال سی، فهرستنویسی تعاونی[11]، اشتراک منابع[12] و مراجع را در بین کتابخانه های منطقه گسترش می دهد. بنابراین قادر است تا خدمات مختلف  اُ سی ال سی را برای این کتابخانه ها فراهم نماید.
محصولات کتابخانه ای
سولی نت به منظور کمک در پشتیبانی از نیازهای مختلف کتابخانه ها در منطقه خود دامنه وسیعی از محصولات کتابخانه ای[13] را عرضه می کند. بدین صورت که با استفاده از قدرت و تخصص کارکنان خود با مجموعه ای از فراهم کنندگان محصولات و خدمات کتابخانه ای مذاکره می کند تا به نفع کتابخانه های عضو تخفیف های ویژه ای بگیرد.

انتشارات سولی نت
انتشارات جاری سولی نت که به صورت مستمر منتشر می شوند عبارتند از:

• راه حل های سولی نت[14]
•  این نشریه یک نشریه الکترونیکی دو ماهانه است که محصولات و خدمات جدید و در حال ایجاد را ارائه می کند و دید کلی از برنامه های جاری این شبکه اطلاعاتی را ارائه می کند.

• تازه های سولی نت[15]
این نشریه یک هفته نامه می باشد که از طریق پست الکترونیکی، اخبار مهم سولی نت را هر صبح سه شنبه به کتابخانه های عضو  اطلاع می دهد. این اخبار شامل جدیدترین محصولات، اخباری درباره ارتقای نرم افزار ها و دیگر اطلاعات مهم برای کارکنان کتابخانه ها می باشد.
انتشارات سالیانه سولی نت نیز عبارتند از:

• گزارش سالیانه سولی نت[16]
یک نشریه الکترونیکی سالانه است که فعالیت های سولی نت را در راستای رسالت آن یعنی خدمت به کتابخانه ها در منطقه جنوب شرقی امریکا از طریق همکاری، برنامه ها و خدمات خود، به طور مفصل ارائه می کند.
•   گزارش سالیانه حسابرسی[17]

در پایان هر سال مالی گزارش های مالی و گزارش حسابرسان غیر وابسته منتشر می شود و همچنین در آرشیو سولی نت به صورت چاپی نگهداری می شود.
علاوه بر این، سولی نت انتشارات خاص نیز دارد که در واقع  انتشاراتی است که به مناسبت های خاص منتشر می شوند همانند:
نتایج پژوهش پیمایشی از اعضا درباره خدمات آموزشی در سال 2005 (سولی نت، c2005).
 نتایج پژوهش پیمایشی از اعضا درباره برنامه راهبردی بلند مدت[18] سال 2005 (سولی نت، e2005).  
گزارش نهایی پروژه جنوب امریکا[19] (سولی نت، b2005).
 مقالاتی از کارگاه سال 2003 در مورد کاربرد های استفاده از ابرداده در درگاه های علمی(سولی نت، d2005).
 
همایش های سالیانه سولی نت
سولی نت هر سال در فصل بهار یک همایش سالیانه  برگزار می کند و اعضای خود را به دور یکدیگر جمع می کند تا در کارگاه ها و جلسات آموزشی شرکت کنند و از سخنرانی های افراد صاحب نام استفاده نمایند.
همایش سالیانه اعضای سولی نت در سال 2006 در 11-12 مِی در مرکز همایش ها و هتل فن آوری جرجیا[20] در آتلانتا برگزار خواهد شد و موضوع آن «اهمیت کتابخانه ها در سال 2020 »می باشد.
تماس با سولی نت
دفتر مرکزی سولی نت به نشانی زیر می باشد:
1438, west peach tree st. NW, suite 200, Atlanta
صندوق پستی سولی نت: 30309-2955
شماره تلفن رایگان: 8558-999-800-1
شماره نمابر:7879-892-404
نشانی اینترنتی سولی نت: http://www.solinet.net

 

پانوشتها:

 

 

[1] Katz
[2] SOLINET
[3] OCLC services
[4] Content dm
[5] Dublin Core
[6] My favorites
[7] Web archiving
[8] Batch archiving
[9] Back up files
[10] Olive
[11] Cooperative Cataloging
[12] Resource Sharing
[13] Library Products
[14] SOLINET Solutions 
[15] SOLINET Update
[16] SOLINET Annual Report
[17] Annual Auditors' Report
[18] Long Range Strategic Plan
[19] American South Project
[20] Georgia Tech Hotel and Conference Center

منابع

 Katz, William A.(2002). Introduction to reference work. 8th ed.-  Boston : McGraw-Hill .
 SOLINET(2005 a)."Southeastern Library Network". Available at http://www.solinet.net  [access in November 25th 2005].
SOLINET(2005 b). " AmericanSouth Project Final Report ". Available at http://www.solinet.net/emplibfile/AmSouth-FINAL-REPORT.pdf  [access in November 25th 2005].
SOLINET(2005 c)."The 2005 Educational Services Survey”. Available at http://www.solinet.net/emplibfile/Educational%20Services%202005%20Survey%20Results.pdf  [access in November 25th 2005].
SOLINET(2005 d). " Workshop on Applications of Metadata Harvesting in Scholarly Portals". Available at http://www.solinet.net/emplibfile/MetaScholar-Workshop-2003.pdf  [access in November 25th 2005].
SOLINET(2005 e). " 2005 Strategic Planning  Survey". Available at http://www.solinet.net/emplibfile/LRSP2006.pdf  [access in November 25th 2005].

 

برگرفته از: مجله الكترونيكي نما (مجله الكترونيكي پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران)، شماره سوم ، دوره پنجم

همایش ملی کتابخانه های آموزشگاهی

اولین همایش ملی کتابخانه های آموزشگاهی در اردیبهشت ماه سال 1388 در دانشکده ی

 علوم تربیتی دانشگاه فردوسی مشهد برگزار می گردد . جهت کسب اطلاعات بیشتر می

 توانید به آدرسissl88.um.ac.ir مراجعه نمایید.